سید مهدی مفیدی: یکی از موضوعاتی که شاید کمتر به آن توجه کرده باشیم، ضرورت حفظ ذخایر ژنتیکی و زیستی کشور است.
گاهی یک وسیله قدیمی یا بخشی از میراث فرهنگی ما از بین می‌رود و تلاش می‌کنیم تصویر یا نمونه‌ای از آن را نگه داریم تا برای نسل‌های بعد باقی بماند. اما اگر یک گونه نادر گیاهی یا جانوری از بین برود، ممکن است دیگر نتوانیم آن را دوباره به دست بیاوریم.
امروز می‌خواهیم درباره ذخایر ژنتیکی کشور، اهمیت نگهداری آن‌ها و کاربردشان در آینده کشاورزی و محیط زیست صحبت کنیم. دکتر عبدالرضا دانشور، رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی جهاد دانشگاهی، مهمان ما هستند. آقای دکتر، خوش آمدید.
دکتر عبدالرضا دانشور: سلام عرض می‌کنم خدمت شما و همه بینندگان محترم برنامه. خوشحالم که درباره موضوع مهم ذخایر زیستی کشور گفت‌وگو می‌کنیم.
مجری: ابتدا بفرمایید در مرکز شما دقیقاً چه چیزهایی نگهداری می‌شود. آیا فعالیتتان فقط به بذر و گیاهان محدود است؟
دکتر عبدالرضا دانشور: خیر. ما علاوه بر بانک گیاهی، در چند حوزه دیگر زیستی هم فعالیت داریم.
مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران در سال ۱۳۸۶ با دستور رهبر شهید انقلاب تأسیس شد. هدف این بود که برای نخستین بار یک زیست‌بانک ملی در کشور شکل بگیرد.
در بسیاری از کشورهای جهان، زیست‌بانک‌ها سابقه‌ای چند ده‌ساله دارند. ما در ایران نسبت به برخی کشورها دیرتر وارد این حوزه شدیم، اما خوشبختانه با تأسیس این مرکز، فعالیت سازمان‌یافته برای حفظ ذخایر زیستی آغاز شد.
مجری: این مرکز چند بانک تخصصی دارد؟
دکتر عبدالرضا دانشور: مجموعه ما چهار بانک اصلی دارد.
یکی بانک گیاهی است. بانک دیگر به سلول‌های انسانی و جانوری اختصاص دارد. بانک میکروارگانیسم‌ها و بانک DNA و داده‌های ژنومی نیز در این مجموعه فعالیت می‌کنند.
در واقع، تلاش می‌کنیم انواع مختلفی از منابع زیستی ارزشمند کشور را شناسایی و نگهداری کنیم.
مجری: وقتی نام بانک را می‌شنویم، بیشتر به پول و سرمایه مالی فکر می‌کنیم. اما اینجا با سرمایه دیگری روبه‌رو هستیم.
دکتر عبدالرضا دانشور: دقیقاً. سرمایه‌های یک کشور فقط پول و دارایی‌های مالی نیستند.
اکوسیستم‌ها، گونه‌های جانوری، گیاهان و تنوع ژنتیکی موجود در طبیعت، بخشی از سرمایه‌های ملی ما به شمار می‌آیند.
ممکن است یک گونه یا یک رقم گیاهی ویژگی خاصی داشته باشد که در آینده برای کشاورزی، پژوهش یا تولید محصولات جدید اهمیت پیدا کند.
اگر آن گونه از بین برود و نمونه‌ای از آن نگهداری نشده باشد، ممکن است فرصت استفاده از ویژگی‌های ارزشمندش را برای همیشه از دست بدهیم.
مجری: فرایند کار شما چگونه است؟ یعنی از زمانی که یک گونه شناسایی می‌شود تا وقتی وارد بانک ذخایر ژنتیکی می‌شود، چه اتفاقی می‌افتد؟
دکتر عبدالرضا دانشور: ابتدا منابع و نمونه‌های زیستی را شناسایی و جمع‌آوری می‌کنیم.
سپس نمونه‌ها بررسی می‌شوند، هویت آن‌ها مشخص می‌شود و اطلاعات مربوط به هر نمونه ثبت می‌شود. به بیان ساده، نمونه‌ها شناسنامه‌دار می‌شوند.
بعد از آن، متناسب با ماهیت هر نمونه، شرایط نگهداری و حفاظت فراهم می‌شود.
در مواردی نیز نمونه‌ها تکثیر می‌شوند تا بتوانیم ذخیره مناسبی از آن‌ها داشته باشیم.
مجری: آیا این نمونه‌ها فقط برای نگهداری در بانک هستند یا پژوهشگران و تولیدکنندگان هم می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند؟
دکتر عبدالرضا دانشور: هدف فقط نگهداری نیست.
وقتی یک پژوهشگر یا متخصص کشاورزی به نمونه زیستی استانداردی نیاز داشته باشد، می‌توانیم در چارچوب ضوابط مربوط آن را در اختیارش قرار دهیم.
این کار به پژوهشگران کمک می‌کند روی ویژگی‌های نمونه‌ها مطالعه کنند و در صورت امکان، از آن‌ها برای توسعه محصولات جدید یا بهبود تولید استفاده شود.
مجری: مثلاً درباره زیتون، ما ممکن است تصور کنیم همه درختان زیتون ویژگی‌های مشابهی دارند. اما در واقع گونه‌ها و ارقام مختلف می‌توانند در شرایط اقلیمی متفاوت رشد کنند.
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. ممکن است دو رقم از یک گیاه از نظر ظاهری شبیه یکدیگر باشند، اما ویژگی‌های ژنتیکی و توان سازگاری آن‌ها با محیط متفاوت باشد.
برای مثال، یک رقم ممکن است در ارتفاع بالاتر، شرایط کم‌آبی یا دمای متفاوت عملکرد بهتری داشته باشد.
شناخت همین تفاوت‌ها می‌تواند برای آینده تولید کشاورزی بسیار ارزشمند باشد.
مجری: به‌تازگی گفت‌وگویی درباره تنوع زیتون می‌دیدم. در آن گفته می‌شد که نمونه‌هایی از زیتون در مناطقی با ارتفاع بسیار متفاوت شناسایی شده‌اند.
این موضوع به ذهنم رسید که شاید بتوانیم با کمک ذخایر ژنتیکی، در آینده برخی گیاهان را در مناطقی پرورش بدهیم که امروز برای کشت آن‌ها مناسب به نظر نمی‌رسند.
مثلاً تصور کنید در حاشیه مسیر تهران به قم، که بخش‌های بزرگی از آن خشک و کم‌پوشش است، بتوانیم در آینده گونه‌های گیاهی سازگار با آن شرایط را پرورش بدهیم. چنین چیزی امکان‌پذیر است؟
دکتر عبدالرضا دانشور: بله، یکی از کاربردهای مهم شناسایی ذخایر ژنتیکی همین است.
ما در حال بررسی گونه‌ها و ارقامی هستیم که توان تحمل شرایط محیطی دشوارتر را دارند.
امروز یکی از چالش‌های جدی ایران و جهان، تغییر اقلیم است. کمبود منابع آب، افزایش دما و تغییر شرایط زیست‌محیطی می‌تواند بر تولید محصولات کشاورزی و بقای گونه‌های مختلف اثر بگذارد.
به همین دلیل، شناسایی نمونه‌هایی که در برابر این شرایط مقاوم‌تر هستند، اهمیت زیادی دارد.
مجری: یعنی بعضی از گیاهان در طول سال‌های بسیار طولانی، خودشان را با شرایط خاص یک منطقه سازگار کرده‌اند.
دکتر عبدالرضا دانشور: دقیقاً. وقتی گونه‌ای در یک منطقه خشک، گرم یا دارای شرایط دشوار رشد می‌کند، ممکن است ویژگی‌های سازگاری ارزشمندی داشته باشد.
همین موضوع درباره برخی نژادهای جانوری هم وجود دارد.
مجری: نمونه‌ای از این سازگاری در حیوانات هم داریم؟
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. برای مثال، گاو سیستانی با شرایط اقلیمی منطقه سیستان سازگاری پیدا کرده است.
این نژاد می‌تواند در شرایطی که گرما و بادهای منطقه وجود دارد، رشد کند و تولید داشته باشد.
در مقابل، ممکن است برای نگهداری بعضی نژادهای خارجی در شرایط مشابه، ناچار باشیم از تجهیزات خنک‌کننده و امکانات بیشتری استفاده کنیم.
مجری: پس ویژگی ژنتیکی یک نژاد یا گونه می‌تواند به کاهش هزینه‌های نگهداری و تولید هم کمک کند.
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. سازگاری با محیط، یکی از ویژگی‌های ارزشمند ذخایر ژنتیکی است.
اگر این منابع را شناسایی و حفاظت کنیم، در آینده می‌توانیم متناسب با نیازهای کشور از آن‌ها استفاده کنیم.
به همین دلیل، حفظ تنوع ژنتیکی را می‌توان نوعی پشتوانه برای مقابله با چالش‌های آینده دانست.
مجری: یکی از مثال‌های جالبی که درباره آن صحبت کرده بودید، گندم ونک است. امروز ونک یکی از مناطق شهری تهران محسوب می‌شود. چطور ممکن است رقمی از گندم به نام ونک داشته باشیم؟
دکتر عبدالرضا دانشور: در گذشته، بسیاری از مناطق تهران که امروز بافت شهری دارند، زمین کشاورزی یا باغ و مزرعه بوده‌اند.
در منطقه ونک نیز گندم کشت می‌شده و رقمی از گندم با نام ونک شناخته شده است.
ما نمونه این رقم را در بانک ذخایر ژنتیکی نگهداری می‌کنیم.
مجری: یعنی حتی اگر دیگر در ونک مزرعه گندم وجود نداشته باشد، نمونه ژنتیکی آن رقم همچنان حفظ شده است.
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. همین موضوع یکی از دلایل اهمیت زیست‌بانک‌هاست.
ممکن است به دلیل توسعه شهرها یا تغییر کاربری زمین‌ها، کشت بعضی ارقام در محل اصلی متوقف شود.
اگر نمونه آن‌ها را حفظ کرده باشیم، امکان مطالعه و استفاده از آن ذخیره ژنتیکی در آینده همچنان وجود خواهد داشت.
مجری: بذرهایی که در بانک نگهداری می‌شوند، چطور برای مدت طولانی زنده می‌مانند؟
دکتر عبدالرضا دانشور: ما در بازه‌های زمانی مشخص، وضعیت زنده‌مانی بذرها را بررسی می‌کنیم.
در صورت نیاز، بذرها کشت می‌شوند تا گیاه رشد کند و بذر تازه به دست بیاوریم.
به این ترتیب، ذخیره موردنظر احیا می‌شود و می‌توانیم برای ادامه نگهداری از آن استفاده کنیم.
مجری: وقتی ارقام مختلف گندم را در کنار هم می‌کارید، چه تفاوت‌هایی مشاهده می‌کنید؟
دکتر عبدالرضا دانشور: تفاوت‌ها بسیار بیشتر از چیزی است که در نگاه اول تصور می‌کنیم.
ممکن است ارتفاع گیاهان متفاوت باشد، شکل و اندازه خوشه‌ها فرق کند و دانه‌های آن‌ها از نظر اندازه و ویژگی‌های ظاهری یکسان نباشند.
همچنین میزان محصول، نیاز آبی و نیازهای تغذیه‌ای آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد.
مجری: از نظر ارزش غذایی هم ممکن است با یکدیگر تفاوت داشته باشند؟
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. وقتی بررسی‌های تخصصی انجام می‌شود، ممکن است تفاوت‌هایی در ترکیبات و مواد مؤثر ارقام مختلف شناسایی شود.
برای همین نباید تصور کنیم همه ارقام یک محصول دقیقاً ویژگی‌های یکسانی دارند.
این تنوع می‌تواند برای تولید محصولات متناسب با شرایط اقلیمی و نیازهای آینده ارزشمند باشد.
مجری: به نظرم بانک ذخایر ژنتیکی یکی از مهم‌ترین بانک‌های کشور است؛ چون منابعی را نگهداری می‌کند که بخشی از هویت طبیعی و ظرفیت تولیدی ایران هستند.
می‌خواهم درباره زعفران هم صحبت کنیم. بیشتر مردم زعفران را با قاینات و خراسان می‌شناسند، اما امروزه در مناطق مختلف کشور کشت زعفران انجام می‌شود.
مرکز شما چه فعالیتی برای شناسایی تنوع ژنتیکی زعفران داشته است؟
دکتر عبدالرضا دانشور: در زمینه زعفران، یک طرح مطالعاتی مهم با همکاری همکاران بانک گیاهی انجام شده است.
این طرح با تلاش اعضای گروه پژوهشی و با سرپرستی دکتر علیرضا دولتیاری دنبال شد.
در آغاز بررسی‌ها، تصور می‌شد حدود هشت گونه زعفران در کشور وجود دارد، اما مطالعات میدانی نشان داد که تنوع این جنس گیاهی در ایران بسیار بیشتر است.
مجری: برای این مطالعات به چه مناطقی مراجعه کردید؟
دکتر عبدالرضا دانشور: همکاران ما به بیش از پانزده استان سفر کردند.
از مناطق کوهستانی کپه‌داغ در شمال شرق کشور تا جنگل‌های هیرکانی، بخش‌هایی از البرز، زاگرس و جنگل‌های ارسباران در شمال غرب، نمونه‌برداری و بررسی انجام شد.
این مأموریت‌ها زمان و تلاش زیادی نیاز داشت؛ چون برای شناسایی برخی گونه‌ها باید در فصل مناسب و در زیستگاه طبیعی آن‌ها حضور پیدا کرد.
مجری: نتیجه این بررسی‌ها چه بود؟ تعداد گونه‌های شناسایی‌شده چقدر افزایش پیدا کرد؟
دکتر عبدالرضا دانشور: تعداد گونه‌هایی که در این مطالعات شناسایی کرده‌ایم به حدود بیست‌وشش گونه رسیده است.
یکی از نتایج مهم این کار، شناسایی و نام‌گذاری شش گونه جدید بود.
این گونه‌ها با نام‌های علمی ثبت شده‌اند و بعضی از نام‌ها به ایران، منطقه کشف گونه یا پژوهشگر مربوط اشاره دارند.
مجری: یعنی علاوه بر حفظ نمونه‌ها، گونه‌هایی هم شناسایی شده‌اند که پیش از آن به این شکل معرفی نشده بودند.
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. این موضوع از نظر علمی ارزش زیادی دارد.
برای مثال، گونه‌هایی با نام‌هایی مانند «کروکوس پرسیکوس» و نام‌های مرتبط با مناطق محل شناسایی در این مجموعه مطرح هستند.
مهم این است که این تنوع گیاهی شناسایی شود، نمونه‌های آن نگهداری شوند و اطلاعات علمی مربوط به آن‌ها ثبت شود.
مجری: آیا نمونه‌های زعفران را به‌صورت زنده نگهداری می‌کنید؟
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. بخشی از این مجموعه به‌صورت زنده نگهداری می‌شود تا امکان بررسی ویژگی‌ها و ادامه پژوهش فراهم باشد.
در فصل‌های گل‌دهی، تفاوت‌های جالبی میان گونه‌ها دیده می‌شود.
مجری: بیشتر مردم وقتی نام زعفران را می‌شنوند، گل بنفش‌رنگ آن را تصور می‌کنند. آیا گونه‌های دیگر رنگ‌های متفاوتی دارند؟
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. در میان نمونه‌های مختلف، گل‌هایی با رنگ‌های سفید، بنفش، صورتی، نارنجی و رنگ‌های دیگر دیده می‌شود.
اندازه گل‌ها و شکل گلبرگ‌ها نیز می‌تواند متفاوت باشد.
این تفاوت‌های ظاهری بخشی از تنوع گونه‌هاست.
مجری: از نظر ترکیبات موجود در زعفران هم تفاوتی وجود دارد؟
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. در زعفران ترکیباتی مانند کروسین و کروستین وجود دارد که از نظر پژوهش‌های زیستی و بررسی فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی و سایر آثار احتمالی اهمیت دارند.
میزان این ترکیبات در نمونه‌ها و گونه‌های مختلف می‌تواند متفاوت باشد.
به همین دلیل، شناسایی و مقایسه آن‌ها فرصت‌های پژوهشی تازه‌ای ایجاد می‌کند.
مجری: یعنی ممکن است در میان گونه‌های وحشی زعفران، نمونه‌هایی وجود داشته باشند که برای پژوهش و تولید محصولات جدید ارزشمند باشند.
دکتر عبدالرضا دانشور: دقیقاً. یکی از هدف‌های ما این است که ابتدا این منابع را حفظ کنیم و سپس ویژگی‌های آن‌ها را از نظر علمی بررسی کنیم.
در آینده، متناسب با نتایج پژوهش‌ها، می‌توان درباره امکان استفاده از این منابع برای توسعه ارقام یا تولید محصولات مختلف تصمیم گرفت.
مجری: آیا مطالعات مربوط به زعفران به پایان رسیده است؟
دکتر عبدالرضا دانشور: خیر. این پژوهش‌ها همچنان ادامه دارند.
هنوز هم ممکن است در مناطق مختلف کشور گونه‌ها یا نمونه‌هایی وجود داشته باشند که ویژگی‌های آن‌ها به‌طور کامل بررسی نشده است.
شناسایی تنوع زیستی کاری نیست که در مدت کوتاهی پایان پیدا کند. به پژوهش مستمر، حضور میدانی و بررسی‌های آزمایشگاهی نیاز دارد.
مجری: این نکته درباره همه ذخایر ژنتیکی کشور صدق می‌کند.
دکتر عبدالرضا دانشور: بله. ابتدا باید منابع ارزشمند را شناسایی و از نابودی آن‌ها جلوگیری کنیم.
بعد می‌توانیم درباره ویژگی‌ها و کاربردهای احتمالی آن‌ها مطالعه کنیم.
گاهی نتیجه یک پژوهش ممکن است سال‌ها بعد در کشاورزی، محیط زیست یا حوزه‌های دیگر استفاده شود.
مجری: با توجه به تغییر اقلیم و شرایط کم‌آبی، چنین ذخایری می‌توانند برای آینده کشور اهمیت بیشتری پیدا کنند.
دکتر عبدالرضا دانشور: همین‌طور است. تنوع ژنتیکی امکان انتخاب و پژوهش روی نمونه‌های سازگارتر را فراهم می‌کند.
وقتی منابع مختلف را در اختیار داشته باشیم، برای مواجهه با شرایط آینده گزینه‌های بیشتری خواهیم داشت.
مجری: از شما و همکارانتان بسیار ممنونم. کارتان هم پرزحمت است و هم به حوصله و دقت زیادی نیاز دارد.
ممکن است برای شناسایی یک گونه یا بررسی ویژگی‌های آن ماه‌ها و حتی سال‌ها تلاش شود، اما نتیجه این تلاش می‌تواند برای نسل‌های آینده ارزشمند باشد.
دکتر عبدالرضا دانشور: از شما سپاسگزارم که فرصت معرفی این فعالیت‌ها را فراهم کردید.
مجری: برای شما، پژوهشگران و همه همکارانتان در مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی آرزوی موفقیت داریم. امیدواریم این گنجینه‌های ارزشمند طبیعی به‌خوبی حفظ شوند و پژوهش‌های انجام‌شده در آینده به توسعه علمی و کشاورزی کشور کمک کنند.