مجری؛ حسام‌الدین خضری: در تاریخ ایران، از پوریای ولی تا جهان‌پهلوان تختی، نام‌هایی وجود دارد که وقتی به آن‌ها فکر می‌کنیم، فقط یک قهرمان ورزشی را به یاد نمی‌آوریم؛ بلکه مفاهیمی مانند جوانمردی، گذشت و فتوت برایمان زنده می‌شود.
این فرهنگ از کجا شکل گرفته و چگونه تا امروز در میان مردم و ورزشکاران ایرانی زنده مانده است؟
برای بررسی این موضوع، دکتر کاوه فرهادی، مردم‌شناس، مهمان برنامه هستند. آقای دکتر، خوش آمدید.
دکتر کاوه فرهادی: سلام و درود بر شما و مخاطبان فرهیخته برنامه. آغاز خوبی داشتید که از نمادهای پهلوانی در گذشته به نمونه‌های امروز رسیدید.
فرهنگ فتوت و پهلوانی در ایران موضوع بسیار گسترده‌ای است. پژوهش‌های زیادی درباره آن انجام شده، اما هنوز بخش‌های قابل توجهی از این فرهنگ نیازمند مطالعه و بررسی است.
مجری: وقتی از فتوت و پهلوانی صحبت می‌کنیم، معمولاً تصویر ورزشکارانی مثل پوریای ولی و تختی در ذهنمان شکل می‌گیرد. اما ظاهراً مفهوم فتوت بسیار گسترده‌تر از ورزش است.
دکتر کاوه فرهادی: دقیقاً. فتوت فقط به توانایی جسمانی یا موفقیت در میدان مسابقه محدود نمی‌شود.
ما درباره فرهنگی صحبت می‌کنیم که در رفتار، روابط اجتماعی و شیوه نگاه انسان به دیگران اثر می‌گذارد.
این فرهنگ در تاریخ ایران ریشه‌های عمیقی دارد و در دوره‌های مختلف، شکل‌های متفاوتی پیدا کرده است.
مجری: آیا می‌توان ریشه‌های آن را به پیش از اسلام هم نسبت داد؟
دکتر کاوه فرهادی: بله. در فرهنگ ایرانی پیش از اسلام هم نشانه‌های مهمی از جوانمردی و آیین پهلوانی وجود داشته است.
در شاهنامه و روایت‌های کهن ایرانی، پهلوان فقط کسی نیست که قدرت بدنی دارد. او باید ویژگی‌هایی مانند وفاداری، دفاع از دیگران و پایبندی به ارزش‌های اخلاقی را نیز داشته باشد.
این نگاه در طول تاریخ ادامه پیدا کرده و پس از اسلام با فرهنگ اسلامی درآمیخته است.
مجری: به نظر می‌رسد این پیوند با شخصیت حضرت علی علیه‌السلام اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است.
دکتر کاوه فرهادی: بله. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این پیوند، جایگاه حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ فتوت و آیین‌های پهلوانی ایرانیان است.
در زورخانه‌ها، در آداب پهلوانی و در بسیاری از نمادهای این فرهنگ، محبت و ارادت به حضرت علی علیه‌السلام دیده می‌شود.
این موضوع فقط به نام بردن از ایشان محدود نیست؛ بلکه به شیوه زندگی، رفتار با دیگران و الگو گرفتن از جوانمردی آن حضرت مربوط می‌شود.
مجری: یعنی فرهنگ پهلوانی ایرانی در طول تاریخ، در کنار ویژگی‌های کهن خودش، با یک الگوی معنوی و اخلاقی هم پیوند خورده است.
دکتر کاوه فرهادی: دقیقاً. در این پیوند، جوانمردی معنای عمیق‌تری پیدا کرده است.
پهلوان فقط به دنبال پیروزی خودش نیست؛ بلکه باید نسبت به وضعیت دیگران نیز مسئولیت احساس کند.
در فرهنگ فتوت، قدرت زمانی ارزشمند است که در خدمت یاری‌رساندن و حمایت از دیگران قرار بگیرد.
مجری: نمونه امروز این فرهنگ را می‌توان در رفتار بعضی قهرمانان کشتی دید؛ ورزشکارانی که در کنار قدرت بدنی، به احترام گذاشتن به حریف و رفتار جوانمردانه توجه دارند.
دکتر کاوه فرهادی: بله. قهرمانان امروز می‌توانند حامل همان فرهنگ تاریخی باشند.
وقتی یک ورزشکار علاوه بر موفقیت در مسابقه، منش جوانمردانه‌ای دارد، در واقع به بخشی از فرهنگ پهلوانی ایران تداوم می‌بخشد.
اما نکته مهم این است که فرهنگ فتوت نباید فقط در ورزش باقی بماند.
مجری: شما در گفت‌وگوهای قبلی درباره فرهنگ یاریگری و رسم برابری در میان روستاییان ایران هم صحبت کرده بودید. آیا این موضوع با فتوت ارتباط دارد؟
دکتر کاوه فرهادی: ارتباط بسیار نزدیکی دارد.
بسیاری از آیین‌های یاریگری در جامعه ایرانی، به‌ویژه آن‌هایی که بر کمک به دیگران و همکاری جمعی تأکید دارند، با فرهنگ فتوت پیوند پیدا می‌کنند.
در این نگاه، موفقیت فقط به معنای پیشرفت یک فرد نیست. افراد تلاش می‌کنند دیگران هم از نتیجه کار بهره‌مند شوند.
مجری: همان مفهومی که درباره رسم برابری در روستاها مطرح کردید؛ اینکه در پایان یک فعالیت جمعی، احساس موفقیت میان همه تقسیم می‌شود.
دکتر کاوه فرهادی: بله. در آن فرهنگ، برنده شدن فقط یک مسئله فردی نیست.
وقتی مردم در برداشت محصول یا انجام کاری دشوار به یکدیگر کمک می‌کنند، نتیجه کار متعلق به یک نفر نیست. همه در آن سهم دارند.
این نگاه با فرهنگ فردگرایانه‌ای که در آن موفقیت یک نفر گاهی به معنای شکست دیگری تلقی می‌شود، تفاوت دارد.
مجری: آیا این فرهنگ در میان اصناف و بازاریان قدیم ایران هم وجود داشته است؟
دکتر کاوه فرهادی: بله. یکی از حوزه‌هایی که فرهنگ فتوت در آن تأثیر زیادی داشته، سازمان‌یابی پیشه‌ها و اصناف ایرانی است.
در گذشته، میان برخی بازاریان رسمی وجود داشته که نشان‌دهنده همین نگاه جمعی بوده است.
برای مثال، اگر فروشنده‌ای در ابتدای روز نخستین فروش خود را انجام داده بود، ممکن بود مشتری بعدی را به مغازه همکارش راهنمایی کند تا او هم روزی و درآمدی داشته باشد.
مجری: یعنی به‌جای اینکه همه مشتری‌ها را برای خودش نگه دارد، به فکر کسب‌وکار همکارش هم بوده است.
دکتر کاوه فرهادی: دقیقاً. در چنین رویکردی، رقابت اقتصادی با توجه به وضعیت دیگران همراه بوده است.
فروشنده فقط به این فکر نمی‌کرد که خودش چقدر سود می‌برد؛ بلکه برایش مهم بود همکارانش نیز بتوانند فعالیتشان را ادامه بدهند.
این رفتار یکی از جلوه‌های اجتماعی فتوت و جوانمردی بود.
مجری: نکته مهم این است که چنین فرهنگی به ایجاد اعتماد میان افراد یک صنف هم کمک می‌کند.
دکتر کاوه فرهادی: بله. وقتی اعضای یک صنف به یکدیگر کمک می‌کنند، نوعی همبستگی شکل می‌گیرد.
این همبستگی فقط جنبه اخلاقی ندارد؛ بلکه می‌تواند در پایداری فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی هم مؤثر باشد.
به همین دلیل، فرهنگ فتوت در ایران هم به شکل‌گیری نهادهای اجتماعی کمک کرده و هم خودش از این نهادها تأثیر پذیرفته است.
مجری: آیا این نگاه فقط در زندگی روزمره وجود داشته یا در تحولات مهم تاریخی هم دیده می‌شود؟
دکتر کاوه فرهادی: در تحولات تاریخی ایران نیز نمونه‌های فراوانی از آن وجود دارد.
در بسیاری از نهضت‌های اجتماعی و سیاسی، روحیه جوانمردی و فداکاری حضور داشته است.
برای نمونه، وقتی به دوران مشروطه نگاه می‌کنیم، می‌بینیم کسانی مانند ستارخان از دفاع از سرزمین و استقلال آن سخن گفته‌اند.
این روحیه را می‌توان با فرهنگ فتوت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی پیوند داد.
مجری: جمله معروف ستارخان درباره اینکه حاضر است سختی بکشد، اما خاک کشورش را واگذار نکند، هنوز هم در ذهن ایرانیان مانده است.
دکتر کاوه فرهادی: بله. این نوع نگاه نشان می‌دهد که دفاع از سرزمین با مفاهیمی مانند شرافت، جوانمردی و ایستادگی درآمیخته است.
وقتی فردی حاضر می‌شود منافع شخصی خودش را برای حفظ یک ارزش بزرگ‌تر کنار بگذارد، یکی از جلوه‌های فتوت را می‌بینیم.
مجری: در این فرهنگ، زنان چه جایگاهی داشته‌اند؟ معمولاً وقتی از پهلوانی صحبت می‌کنیم، تصویر مردان به ذهن می‌آید.
دکتر کاوه فرهادی: فتوت و جوانمردی به جنسیت محدود نیست.
در تاریخ ایران، زنان نیز در فعالیت‌های اجتماعی و دفاع از سرزمین نقش مهمی داشته‌اند.
برای مثال، در بعضی پژوهش‌های مربوط به دوران مشروطه، به حضور زنان در فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی اشاره شده است.
مجری: در متن‌های تاریخی مربوط به مشروطه، نمونه‌هایی از حضور زنان در حمایت از مجلس هم دیده می‌شود؟
دکتر کاوه فرهادی: بله. در برخی روایت‌ها آمده است که زنان برای حضور در مبارزات و حمایت از مشروطه، پوشش خود را به شکلی تغییر می‌دادند که شناخته نشوند.
در گزارش‌هایی از آن دوران، از حضور زنان در میان کشته‌شدگان برخی درگیری‌ها نیز یاد شده است.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد که فداکاری و ایستادگی در جامعه ایرانی فقط به مردان اختصاص نداشته است.
مجری: همین روحیه را در دوران دفاع مقدس هم می‌توان دید.
دکتر کاوه فرهادی: بله. در دفاع مقدس هشت‌ساله و در دوره‌های مختلف دفاع از کشور، هم مردان و هم زنان نقش داشته‌اند.
بعضی در میدان نبرد حضور پیدا کرده‌اند و بعضی از راه‌های دیگر به پشتیبانی و یاری‌رساندن پرداخته‌اند.
این رفتارها را می‌توان در ادامه همان فرهنگ دگریاری و مسئولیت‌پذیری جمعی بررسی کرد.
مجری: وقتی درباره شهدا و جوانمردی صحبت می‌کنیم، من به یاد شهید ابراهیم هادی می‌افتم. در روایت‌هایی که از زندگی او نوشته شده، بارها به رفتار جوانمردانه‌اش اشاره شده است.
دکتر کاوه فرهادی: بله. یکی از نکات مهم درباره فرهنگ فتوت همین است که انسان پیش از قرار گرفتن در شرایط دشوار، در زندگی روزمره خودش منش جوانمردانه داشته باشد.
کسی که در رفتار با دیگران اهل گذشت و کمک است، در موقعیت‌های بزرگ‌تر هم ممکن است همان ویژگی‌ها را نشان بدهد.
مجری: یعنی ایثار و فداکاری ناگهان به وجود نمی‌آید و ریشه در شیوه زندگی فرد دارد.
دکتر کاوه فرهادی: همین‌طور است. یکی از ویژگی‌های اهل فتوت این بوده که در موقعیت‌های دشوار پیش‌قدم می‌شدند.
در اینجا به یاد جمله‌ای از شهید چمران می‌افتم. وقتی از او پرسیدند چرا همیشه در خط مقدم حضور دارد، پاسخ داد اگر من جلو نباشم، چه کسی باید جلو باشد؟
این نگاه، همان روحیه پیش‌قدم شدن در انجام مسئولیت را نشان می‌دهد.
مجری: شما اشاره کردید که فرهنگ فتوت در شکل‌گیری نهادهای اجتماعی و حتی پیشه‌های ایرانی نقش داشته است. درباره این موضوع بیشتر توضیح می‌دهید؟
دکتر کاوه فرهادی: در پژوهش‌های مربوط به تاریخ شهرها و اصناف ایران، به نقش گروه‌های جوانمرد و اهل فتوت توجه شده است.
این گروه‌ها در شکل‌گیری روابط میان پیشه‌وران و سامان دادن به برخی فعالیت‌های اجتماعی نقش داشته‌اند.
در واقع، فتوت فقط مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی نبود؛ بلکه در بخشی از زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم نیز حضور پیدا کرده بود.
مجری: پس اگر امروز بخواهیم از این فرهنگ استفاده کنیم، باید آن را به حوزه کار و اقتصاد هم وارد کنیم.
دکتر کاوه فرهادی: دقیقاً. من معتقدم یکی از حوزه‌هایی که می‌تواند از فرهنگ فتوت الهام بگیرد، کارآفرینی اجتماعی است.
ما به نوعی کارآفرینی نیاز داریم که در آن فقط سود فردی مطرح نباشد؛ بلکه منفعت جمعی و کمک به گروه‌های کم‌برخوردار هم اهمیت داشته باشد.
مجری: یعنی همان نگاه دگریارانه‌ای که در آن فرد موفقیت خودش را جدا از موفقیت جامعه نمی‌بیند.
دکتر کاوه فرهادی: بله. اگر قرار است کارآفرینی اجتماعی توسعه پیدا کند، می‌توانیم از تجربه تاریخی اصناف و فرهنگ جوانمردی ایرانیان بهره بگیریم.
در این نگاه، ایجاد شغل و درآمد باید تا حد امکان با بهتر شدن زندگی دیگران همراه باشد.
مجری: شما گفتید قهرمانان ورزشی امروز هم می‌توانند الگوی این فرهنگ باشند. نقش آن‌ها فقط در رفتار داخل مسابقه است؟
دکتر کاوه فرهادی: خیر. ورزشکار می‌تواند از طریق رفتار و منش خودش، الگویی اجتماعی ارائه بدهد.
برای مثال، وقتی یک قهرمان به حریف احترام می‌گذارد، از پیروزی مغرور نمی‌شود یا در شکست رفتار شایسته‌ای دارد، به دیگران نشان می‌دهد که قهرمانی فقط مدال گرفتن نیست.
فرهنگ پهلوانی می‌تواند در شیوه نگاه ورزشکار به زندگی و جامعه هم دیده شود.
مجری: در همین مسابقات کشتی، ما نمونه‌هایی از بازگشت ورزشکاران پس از شکست و مصدومیت دیده‌ایم. دانیال سهرابی از جمله ورزشکارانی است که تجربه دشواری را پشت سر گذاشت و سپس به موفقیت رسید.
دکتر کاوه فرهادی: این نمونه‌ها اهمیت زیادی دارند. بخشی از پهلوانی، توان برخاستن پس از سختی و ادامه دادن مسیر است.
اما یک بخش دیگر هم وجود دارد که نباید فراموش کنیم؛ اینکه ورزشکار هنگام قدرت و پیروزی چگونه رفتار می‌کند.
فروتنی در زمان قدرت یکی از ارزش‌های مهم فرهنگ جوانمردی است.
مجری: این موضوع ما را به روایت پوریای ولی می‌رساند. داستان معروفی وجود دارد که می‌گوید پوریای ولی وقتی از آرزوی مادر حریفش برای پیروزی فرزند خود آگاه شد، به گونه‌ای رفتار کرد که آن مادر خوشحال شود.
دکتر کاوه فرهادی: بله. این روایت یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای فتوت در فرهنگ ایرانی است.
نکته مهم آن این است که پهلوان، شادی و موفقیت دیگری را هم ارزشمند می‌داند.
در چنین نگاهی، انسان فقط به پیروزی خودش فکر نمی‌کند.
مجری: یعنی جوانمردی گاهی به این معناست که فرد حتی در موقعیتی که می‌تواند برنده شود، شرایط و احساسات دیگران را هم در نظر بگیرد.
دکتر کاوه فرهادی: بله. همین نگاه است که مفهوم پهلوانی را از قدرت جسمانی فراتر می‌برد.
در فرهنگ فتوت، شرافت رفتار و توجه به دیگران اهمیت بنیادی دارد.
مجری: به نظر شما این فرهنگ چگونه در طول این همه سال باقی مانده است؟
دکتر کاوه فرهادی: یکی از دلایل ماندگاری آن این است که در بخش‌های مختلف زندگی ایرانیان حضور داشته است.
از روایت‌های تاریخی و ادبی گرفته تا آیین‌های زورخانه‌ای، روابط اصناف، کار جمعی در روستاها و رفتار شخصیت‌های اجتماعی، نمونه‌های آن دیده می‌شود.
وقتی یک فرهنگ فقط در کتاب‌ها نباشد و در رفتار روزمره مردم حضور پیدا کند، امکان تداوم بیشتری خواهد داشت.
مجری: آیا می‌توان گفت که امروز برای توسعه فرهنگ همکاری و همبستگی اجتماعی، دوباره به همین میراث نیاز داریم؟
دکتر کاوه فرهادی: قطعاً. در شرایطی که جامعه با مسائل اقتصادی و اجتماعی گوناگون روبه‌روست، توجه به همکاری و مسئولیت‌پذیری نسبت به دیگران اهمیت زیادی دارد.
ما می‌توانیم از فرهنگ فتوت بیاموزیم که موفقیت فردی را در کنار موفقیت جمعی ببینیم.
مجری: یعنی هر کس در هر شغلی که دارد، می‌تواند جلوه‌ای از جوانمردی را نشان بدهد.
دکتر کاوه فرهادی: دقیقاً. لازم نیست همه افراد ورزشکار یا پهلوان باشند.
یک معلم، یک کارآفرین، یک کشاورز، یک فروشنده یا هر فرد دیگری می‌تواند در رفتار خودش اهل فتوت باشد.
وقتی کسی نسبت به دیگران احساس مسئولیت می‌کند، در سختی‌ها کمک می‌رساند و به انصاف پایبند است، به این فرهنگ زندگی می‌بخشد.
مجری: در واقع، جوانمردی را نباید فقط یک ویژگی تاریخی دانست؛ بلکه باید آن را در مناسبات امروز جامعه هم زنده نگه داشت.
دکتر کاوه فرهادی: بله. فتوت یک میراث فرهنگی ارزشمند است که می‌تواند برای زندگی امروز هم الهام‌بخش باشد.
اگر بتوانیم دگریاری، انصاف، فروتنی و مسئولیت‌پذیری را در روابط اجتماعی و اقتصادی تقویت کنیم، بخشی از این میراث تاریخی را به شکلی زنده ادامه داده‌ایم.
مجری: از توضیحات شما بسیار ممنونم. امروز از ریشه‌های پیش از اسلام فرهنگ پهلوانی تا پیوند آن با حضرت علی علیه‌السلام، نقش اصناف، یاریگری روستایی، حضور زنان در تحولات تاریخی و جایگاه جوانمردی در ورزش و کارآفرینی اجتماعی صحبت کردیم.
دکتر کاوه فرهادی: من هم از شما سپاسگزارم. امیدوارم این گفت‌وگو فرصتی باشد تا بیشتر درباره فرهنگ فتوت و جوانمردی در ایران مطالعه کنیم و جلوه‌های آن را در زندگی امروز جدی بگیریم.