استاد حسین اردکانی، پیشکسوت هواشناسی ایران، در هشتم فروردین‌ماه سال ۱۳۱۲ در خانواده‌ای با اصالت اردکانی در قزوین به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی و متوسطه را در همین شهر گذراند و سال ششم ریاضی را در دبیرستان البرز سپری کرد.
وی در سال ۱۳۳۰ در دانشکده علوم دانشگاه تهران، در رشته فیزیک پذیرفته شد و در سال ۱۳۳۵ مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. سپس در مقطع کارشناسی ارشد فیزیک، با گرایش اپتیک، زیر نظر دکتر حسابی ادامه تحصیل داد و در سال ۱۳۳۷ از پایان‌نامه خود با عنوان «انعکاس نور» دفاع کرد.
پس از آن، هم‌زمان با استخدام در سازمان هواشناسی، در مقطع کارشناسی ارشد رشته فیزیک هواشناسی نیز به تحصیل پرداخت. وی در سال ۱۳۳۹ مدرک کارشناسی ارشد هواشناسی را با رتبه اول دریافت کرد و به توصیه دکتر محمدحسن گنجی به انگلستان رفت و دوره تخصصی هواشناسی را در انستیتوی هواشناسی این کشور گذراند. او در پایان این دوره، در میان دانشجویان انگلیسی و دانشجویان دیگر کشورها، رتبه سوم را کسب کرد.
استاد اردکانی پس از بازگشت به ایران، معاون اداری پیش‌بینی سازمان هواشناسی شد و در سال ۱۳۴۰ ریاست اداره پیش‌بینی هواشناسی ایران را بر عهده گرفت.
وی از سال ۱۳۳۹ تا سال ۱۴۰۰، بنا بر اطلاعات ارائه‌شده در معرفی زندگی حرفه‌ای‌اش، بیش از شصت سال در دانشکده صنعت هوایی کشوری، دروس هواشناسی را برای دانشجویان مهندسی هوانوردی و همچنین خلبانان کشوری و لشکری تدریس کرد.
او در سال ۱۳۴۴ به‌عنوان مدیرکل امور جهانی سازمان هواشناسی منصوب شد. در سال ۱۳۵۰ برای ادامه تحصیل در رشته هواشناسی به دانشگاه ریدینگ انگلستان اعزام شد و پس از اخذ مدرک کارشناسی ارشد به ایران بازگشت.
استاد اردکانی در سال ۱۳۵۸ به سمت مشاور عالی سازمان هواشناسی منصوب شد و در سال ۱۳۶۰، پس از ۲۴ سال سابقه خدمت در سازمان هواشناسی ایران، بازنشسته شد. پس از بازنشستگی نیز به‌عنوان استاد مدعو در دانشگاه تهران و مؤسسه ژئوفیزیک، در مقطع کارشناسی ارشد به تدریس پرداخت.
وی از سال ۱۳۶۰ در دانشکده ژئوفیزیک دانشگاه تهران، دروس دینامیک و سینوپتیک را در مقطع کارشناسی ارشد تدریس کرد. همچنین از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۲ در دانشکده علوم و فنون دریایی واحد شمال دانشگاه آزاد اسلامی، به‌عنوان مدیر گروه هواشناسی مشغول فعالیت بود.
از دیگر فعالیت‌های علمی او می‌توان به راهنمایی بیش از ۲۵۰ پایان‌نامه کارشناسی ارشد و دکتری، ۲۷ سال فعالیت به‌عنوان عضو گروه واژه‌گزینی فرهنگستان ادب فارسی در زمینه واژگان هواشناسی و علوم وابسته، نمایندگی ایران در سازمان ایکائو از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۶۰ و ریاست هواشناسی منطقه آسیا در سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۶ اشاره کرد.
مجری: سلام عرض کردم استاد، بسیار خوشحالم که در خدمتتون هستم.
دکتر اردکانی: سلام. بنده هم بسیار خوش‌وقتم که در خدمت جنابعالی هستم. عرض سلام و ادب و احترام دارم و از صدا و سیما هم خیلی تشکر می‌کنم که فرصت را به من دادند تا در خدمت جناب عالی باشم و به سؤالاتتان جواب بدهم.
مجری: ممنونم. هواشناسی مقوله‌ای است که همه از آن حرف می‌زنند، یعنی حتی وقتی دو دقیقه بیرون می‌آییم، اولین چیزی که درباره‌اش حرف می‌زنیم هوا است. اما اصلاً نمی‌دانیم منظور از هوا چیست، منظور از هواشناسی چیست. می‌توانید برای ما توضیح دهید؟
دکتر اردکانی: بسیار متشکرم. من دو تا واژه را به خدمت شما عرض می‌کنم که ما در فرهنگستان ادب که روی واژه‌گزینی کار می‌کردیم، بین آن‌ها تفکیک قائل بودیم: بین «هوا» و «وضع هوا». این دو واژه هستند. نام انگلیسی آن‌ها هم متفاوت است؛ Air و Weather.
Air یعنی ترکیب هوا؛ ترکیب هوا از عناصر مختلف است. مثلاً در کل جو، ۷۸ درصد نیتروژن، ۲۱ درصد اکسیژن و ۱ درصد باقی‌مانده را گازهای مختلف تشکیل می‌دهند؛ مثل گاز دی‌اکسید کربن، مونوکسید کربن، اوزون، بخار آب، آرگون و غیره. پس این یک درصد، همان «هوا» است. آلودگی هوا هم یکی از اجزای این یک درصد است. پس وقتی می‌گوییم کیفیت هوا، یعنی آلودگی هوا را اندازه‌گیری می‌کنند، می‌گویند Air Quality.
اما وقتی می‌گوییم وضع هوا، یعنی Weather؛ یعنی ابر، بارندگی، باد، درجه حرارت، فشار و رطوبت و این‌ها. پس وقتی مردم می‌گویند «هوای فردا بارانی است»، در واقع اشتباه می‌کنند؛ درست این است بگوییم «وضع هوا فردا بارانی است». اگر بگوییم فردا هوا آلوده است، در آن صورت درباره کیفیت هوا صحبت می‌کنیم. بنابراین بین این دو واژه باید کاملاً تمایز قائل شد. مردم عزیز باید بدانند که وقتی می‌گوییم آلودگی وجود دارد، یعنی آن یک درصد از اجزای اتمسفر تغییر کرده و کیفیت هوا خراب شده، اما این وضعیت هوا نیست. پس باید بدانیم که آیا درباره کیفیت هوا صحبت می‌کنیم یا وضعیت هوا.
مجری: بسیار عالی. هواشناسی فکر می‌کنم این روزگار یک علم دیگر است. می‌توانید علم هواشناسی را برای ما توضیح دهید؟
دکتر اردکانی: علم هواشناسی، فیزیک کامل است به انضمام ریاضیات بالا. تمام دانشجویانی که در این رشته می‌گیرند، ابتدا لیسانس فیزیک یا ریاضی می‌گیرند و سپس دوره‌های فوق لیسانس و دکترا را طی می‌کنند. پس پایه اصلی هواشناسی، فیزیک است و کسانی که در فیزیک و ریاضیات برجسته باشند، بهتر می‌توانند این علم را دنبال کنند.
مجری: تعامل و رابطه بین علوم ریاضی، فیزیک و علم هواشناسی تا چه اندازه بنیادی است؟
استاد حسین اردکانی: ارتباط این علوم بسیار بنیادی است. در دنیای امروز، پیش‌بینی هوا بر پایه پیش‌بینی‌های عددی استوار است. در این روش، مجموعه‌ای از معادلات فیزیکی و ریاضی حل می‌شوند تا وضعیت آینده جو مشخص شود. برای مثال، این معادلات تغییرات فشار را نسبت به زمان محاسبه می‌کنند و مشخص می‌کنند که فشار در یک منطقه طی ۲۴، ۴۸ یا ۷۲ ساعت آینده چه تغییری خواهد کرد. همین محاسبات درباره دما، رطوبت، جهت باد، میزان ابرناکی و بارندگی نیز انجام می‌شود. حتی مقدار بارندگی را هم با استفاده از الگوریتم‌های محاسباتی پیش‌بینی می‌کنند.
نرم‌افزارهایی که برای این منظور نوشته می‌شوند، بر مبنای اصول فیزیک و ریاضی کار می‌کنند و به کمک آن‌ها می‌توان پارامترهای مختلف جوی را محاسبه و پیش‌بینی کرد. بنابراین، علم هواشناسی امروز جهان بر همین مبنا پیش می‌رود. البته در گذشته نیز پیش‌بینی‌ها بر پایه فیزیک و ریاضی انجام می‌شد، اما روش‌ها و امکانات محاسباتی محدودتر بودند. آن زمان معمولاً نمی‌توانستیم پیش‌بینی‌هایی با همان گستره زمانی و دقت امروزی ارائه کنیم. امروزه ابررایانه‌ها قادرند شرایط جوی نیمکره شمالی و نیمکره جنوبی را محاسبه کنند. خروجی این محاسبات در بازه‌های زمانی سه‌ساعته بررسی و پیش‌بینی‌ها بر اساس آن اعلام می‌شوند. البته در این پیش‌بینی‌ها مقداری خطا وجود دارد، اما این خطاها نیز به‌طور مرتب بررسی می‌شوند تا بتوان دقت پیش‌بینی‌ها را افزایش داد.
نقش تجربه انسانی در کنار ابررایانه‌ها
مجری: سؤال بعدی من دقیقاً همین است. پیش‌بینی هوا تا چه اندازه بر مدل‌ها و داده‌هایی استوار است که شما درباره آن‌ها توضیح دادید و تا چه اندازه به تجربه و دانش انسانی نیاز دارد؟
استاد حسین اردکانی: بسیار متشکرم. سؤال بسیار خوبی است. اخیراً که از آمریکا برگشتم، کتاب‌هایی را نیز با خودم آوردم. یکی از کتاب‌های جدیدی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، نوشته دو استاد آمریکایی و ژاپنی است. در این کتاب توضیح داده شده که با وجود تمام پیشرفت‌هایی که علم هواشناسی داشته، هنوز هم پیش‌بینی وضعیت هوا برای دوره‌های طولانی با محدودیت‌هایی همراه است. امروزه ابررایانه‌هایی وجود دارند که در مراکز تخصصی، از جمله مرکزی در نزدیکی واشنگتن دی‌سی، برای پیش‌بینی وضعیت جوی به کار گرفته می‌شوند. این رایانه‌ها می‌توانند وضعیت هوا را در سراسر نیمکره شمالی تا حدود پانزده روز آینده محاسبه کنند. آن‌ها قادرند پارامترهای فیزیکی مختلف، از جمله دما و فشار، را برای مناطق گوناگون پیش‌بینی کنند. بااین‌حال، همان‌طور که در این کتاب نیز مطرح شده است، تجربه متخصصان همچنان اهمیت دارد. هنگامی که هواشناسان باتجربه نتایج مدل‌ها را بررسی می‌کنند، دانش و تجربه آن‌ها می‌تواند به تشخیص و اصلاح برخی خطاهای پیش‌بینی کمک کند. برای مثال، یک تجربه قدیمی وجود دارد که می‌گوید اگر هنگام غروب آفتاب، قرص خورشید قرمز دیده شود، ممکن است فردا هوا آفتابی باشد و اگر چنین نباشد، احتمال ابری شدن هوا و بارندگی وجود داشته باشد. البته این نوع نشانه‌ها باید در کنار سایر اطلاعات جوی بررسی شوند و به‌تنهایی پیش‌بینی قطعی به شمار نمی‌روند.
مجری: بله، چون در آن شرایط، نور خورشید هنگام عبور از جو و برخورد با ذرات و ابرها تغییراتی ایجاد می‌کند.
استاد حسین اردکانی: بله، بنابراین تجربه‌های انسانی نیز اهمیت زیادی دارند.
مجری: کاملاً درست است. در همه دنیا، بعضی از بهترین هواشناسان تجربی را می‌توان در میان چوپانان پیدا کرد.
استاد حسین اردکانی: بله، بله. چوپان‌ها حتی از رفتار گوسفندانشان متوجه می‌شوند که ممکن است طوفانی در راه باشد یا باد شدیدی بوزد و اتفاقی در حال رخ دادن باشد. این موضوع فقط به چوپانان محدود نیست. در مناطق غربی آمریکا، در میان گاوچران‌ها و همچنین در میان افرادی که در بیابان زندگی می‌کنند و به‌طور مستقیم آسمان را زیر نظر دارند، چنین تجربه‌هایی وجود دارد. این افراد با مشاهده طبیعت و تغییرات محیطی، گاهی نشانه‌هایی را تشخیص می‌دهند که می‌تواند برای پیش‌بینی شرایط جوی مفید باشد.
مجری: بله، آن‌ها مستقیماً آسمان را مشاهده می‌کنند و با طبیعت در ارتباط هستند.
استاد حسین اردکانی: بله. حتی خود حیوانات نیز گاهی به محرک‌هایی واکنش نشان می‌دهند که انسان متوجه آن‌ها نمی‌شود. اگر لازم باشد، مثالی برایتان بزنم. یادم هست زمانی که در قزوین و تاکستان بودم، زلزله بسیار شدیدی اتفاق افتاد. خانه ما نسبتاً بزرگ بود و مرغ و خروس و حیوانات دیگری هم داشتیم. چند ساعت پیش از وقوع زلزله، حیوانات چنان از لانه‌هایشان بیرون پریدند و سروصدا کردند که کاملاً غیرعادی بود.
مجری: منظورتان زلزله بوئین‌زهراست؟
استاد حسین اردکانی: بله، زلزله بوئین‌زهرا. پس از آن رفتار غیرعادی حیوانات، حدود دو یا سه ساعت بعد زلزله اتفاق افتاد. مثال دیگری هم وجود دارد. در آمریکا، در ایالت اوکلاهما، طوفان بسیار شدیدی رخ می‌دهد. من در آنجا بودم و دیدم که سگ‌ها و اسب‌ها به‌شدت بی‌قرار شده بودند و اسب‌ها شیهه می‌کشیدند. این رفتارها می‌توانست نشانه‌ای از نزدیک شدن طوفان باشد.
مجری: بله، طبیعت گاهی نشانه‌هایی از وقوع پدیده‌های شدید را آشکار می‌کند.
استاد حسین اردکانی: بله، البته باید توجه داشت که رفتار حیوانات به‌تنهایی معیار علمی قطعی برای پیش‌بینی زلزله یا طوفان نیست، اما مشاهده این رفتارها از گذشته مورد توجه مردم بوده است.
خاطره‌ای از پیش‌بینی سرمای شدید سال ۱۳۴۲
استاد حسین اردکانی: خاطره دیگری هم دارم که برایتان تعریف می‌کنم. در سال ۱۳۴۲، رئیس کارشناسی بودم. روزنامه‌های اطلاعات و کیهان معمولاً وضعیت هوا را از مرکز پیش‌بینی دریافت می‌کردند و در روزنامه‌ها درج می‌کردند. خبرنگاری از یکی از روزنامه‌ها مرتب با من تماس می‌گرفت و علاقه داشت هر روز با من مصاحبه کند. یک روز در میانه تابستان، احتمالاً در تیر یا مرداد، از من پرسید: «استاد، امسال زمستان چه وضعیتی خواهد داشت؟»
به او گفتم: «ما در آن زمان بیشتر از ۴۸ تا ۷۲ ساعت نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم. شما از من می‌پرسید زمستان چه خواهد شد؟» او توضیح داد که در جاده تهران ـ شمال، عملیات تعریض جاده انجام می‌شود و بولدوزرها لانه‌های موش‌ها را پیدا کرده‌اند. به گفته او، لانه‌ها بسیار بزرگ بوده و داخل آن‌ها مقدار زیادی جو، گندم، عدس و مواد غذایی دیگر وجود داشته است.
سپس پرسید: «به نظر شما چرا موش‌ها این‌قدر مواد غذایی جمع کرده‌اند؟ آیا این موضوع نشانه‌ای از زمستان سخت امسال نیست؟» به او گفتم: «من با این همه تحصیلات و مدارکی که در انگلستان گرفته‌ام، هیچ‌وقت رابطه مستقیمی میان رفتار موش‌ها و وضعیت هوا به ما آموزش نداده‌اند!»
اما در همان زمان، مطلبی از یک دانشمند فرانسوی منتشر شده بود که درباره لکه‌های خورشیدی توضیح می‌داد. خورشید چرخه‌های مختلفی دارد؛ از جمله چرخه‌هایی که دوره آن‌ها حدود پنج سال، یازده سال، بیست‌وچند سال، سی‌وسه سال و دوره‌های طولانی‌تر است. تعداد لکه‌های خورشیدی و فوران‌های خورشیدی با تلسکوپ‌ها مشاهده و ثبت می‌شوند. در آن مطلب نوشته شده بود که در سال ۱۳۴۲ چند چرخه خورشیدی با یکدیگر هم‌زمان شده‌اند و این وضعیت ممکن است با ناهنجاری‌های شدید جوی همراه باشد؛ از جمله سرمای شدید، بارندگی‌های غیرعادی، گرمای زیاد در برخی مناطق و بارش برف سنگین در مناطق دیگر. من این توضیحات را برای خبرنگار بیان کردم و به خانه برگشتم.
وقتی روزنامه را دیدم، با تیتر بزرگی نوشته بودند: «اردکانی گفته است زمستان سختی در پیش است!»
خدا دکتر گنجی را رحمت کند؛ ایشان در آن زمان رئیس من بودند. با من تماس گرفتند و پرسیدند: «این چه حرفی است؟ وزیر ما را تحت فشار می‌گذارد!»
به ایشان توضیح دادم که ماجرا از چه قرار بوده و خبرنگار برای بالا بردن تیراژ روزنامه، مطلب را به آن شکل منتشر کرده است. روز بعد وزیر مرا خواست. نزد ایشان رفتم و موضوع را توضیح دادم. اما نکته جالب این بود که همان سال ۱۳۴۲، سرمای بسیار شدیدی در ایران رخ داد. بنا بر خاطرات و گزارش‌هایی که آن زمان نقل می‌شد، زمستان آن سال از سردترین زمستان‌های قرن در ایران بود. در مشهد، دما به منفی ۳۵ درجه رسید، در همدان منفی ۳۷ درجه و در تهران منفی ۳۱ درجه گزارش شد. بسیاری از لوله‌ها یخ زدند و با توجه به اینکه تعداد ایستگاه‌های هواشناسی آن زمان محدود بود، ممکن است در برخی نقاط دما حتی به منفی ۴۰ یا منفی ۴۵ درجه نیز رسیده باشد. این خاطره نشان می‌دهد که شرایط جوی می‌تواند بسیار پیچیده باشد و گاهی پدیده‌هایی رخ می‌دهند که بررسی و پیش‌بینی آن‌ها به دانش و داده‌های بیشتری نیاز دارد.
مجری: بله، نکته زیبایی را مطرح کردید؛ هم درباره تجربه مردم و هم درباره رفتار حیوانات.
پیامدهای خطا در پیش‌بینی هواشناسی
مجری: استاد، خطا در هواشناسی چه پیامدهایی دارد؟ آیا پیش آمده است که پیش‌بینی اشتباهی انجام شود و در نتیجه، پیامدهای نامطلوبی به وجود بیاید؟ این خطاها تا چه اندازه اهمیت دارند؟
استاد حسین اردکانی: خطاهای پیش‌بینی در حوزه‌های مختلف، پیامدهای متفاوتی دارند. برای مثال، در امور هوانوردی رشته‌ای به نام هواشناسی هوانوردی داریم. تمام پروازهایی که از نقطه‌ای به نقطه دیگر انجام می‌شوند، به اطلاعات دقیق وضعیت هوا نیاز دارند.
اطلاعات مربوط به وضعیت جوی باید در اختیار خلبان قرار بگیرد؛ یعنی پیش از پرواز، هنگام حرکت در مسیر و هنگام فرود، خطرات احتمالی جوی باید به او اطلاع داده شوند.
ما در کشور سوانح هوایی زیادی داشته‌ایم. اگر حادثه هواپیمای دنا را به خاطر داشته باشید، از نظر من وضعیت جوی در آن حادثه نقش داشت. شرایطی از نوع امواج کوهستانی وجود داشت که باید پیش‌بینی می‌شد، اما متأسفانه پیش‌بینی لازم به‌درستی انجام نشده بود.
البته این موضوع نیازمند بررسی کارشناسی هر حادثه است و نمی‌توان بدون مستندات کامل، تمام علت یک سانحه را فقط به وضعیت جوی نسبت داد.
موضوع دیگر، کشاورزی است. زمانی جلسه‌ای با وزیر کشاورزی داشتم. ایشان می‌گفتند که به دلیل پیش‌بینی‌هایی که درست انجام نمی‌شوند یا به‌موقع مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، خسارت‌های چندین میلیاردی به کشور وارد می‌شود. برای مثال، گاهی سرمای شدیدی در شمال ایران رخ می‌دهد و تمام سرشاخه‌های درختان و شکوفه‌ها آسیب می‌بینند. کشاورزان خسارت زیادی متحمل می‌شوند و ممکن است محصولی برای برداشت در آینده باقی نماند. امروزه سازمان هواشناسی مرتب به کشاورزان هشدار می‌دهد که مراقب سرمای پیش‌رو باشند؛ زیرا سرما می‌تواند به شکوفه‌ها و درختان آسیب برساند و تولید محصول را کاهش دهد. من شخصی را می‌شناسم که در مزرعه‌ای بین قم و کاشان، در حدود ۱۲۰ هکتار زمین، درخت زیتون پرورش می‌دهد. او مرتب با من تماس می‌گیرد و می‌پرسد آیا دمای منطقه‌اش از منفی هشت درجه پایین‌تر خواهد رفت یا خیر؛ زیرا اگر دما از حد تحمل درختانش پایین‌تر برود، ممکن است درختان آسیب جدی ببینند یا از بین بروند. او برای حفاظت از درختانش بسیار نگران است. به گفته خودش، در سال ۱۳۸۶ سرمای شدیدی رخ داد و تمام درختان او خشک شدند؛ یعنی حدود ۱۲۰ هکتار از درختانش از بین رفتند. بنابراین، پیش‌بینی دقیق وضعیت هوا در حوزه‌های مختلف اهمیت بسیار زیادی دارد.
تفاوت دمای واقعی و دمای احساسی
مجری: اینجا نکته دیگری هم مطرح می‌شود. شما به دمای واقعی اشاره کردید، اما دمای احساسی هم اهمیت دارد. لطفاً درباره تفاوت این دو توضیح دهید.
استاد حسین اردکانی: بله، این موضوع بسیار مهم است. ما یک دمای واقعی داریم که در شرایط جوی اندازه‌گیری می‌شود و یک دمای احساسی که تحت تأثیر عواملی مانند باد و رطوبت قرار می‌گیرد. برای مثال، ممکن است دمای هوا در تهران منفی سه درجه باشد، اما به دلیل وزش باد، دمای احساسی منفی هفت درجه احساس شود. من نیز به همان فردی که مزرعه زیتون دارد، توضیح دادم که ممکن است دمای واقعی منطقه او منفی چهار درجه باشد، اما دمای احساسی درختان به دلیل وزش باد به منفی هشت یا حتی منفی نه درجه برسد.
این تفاوت می‌تواند در تصمیم‌گیری برای حفاظت از محصولات کشاورزی اهمیت داشته باشد.
البته باید توجه کرد که دمای احساسی انسان دقیقاً معادل میزان سرمایی نیست که یک درخت تجربه می‌کند. آسیب‌پذیری درختان به عواملی مانند گونه گیاهی، مرحله رشد، رطوبت، شدت و مدت سرما و شرایط محیطی بستگی دارد. آن کشاورز برای محافظت از درختانش اقداماتی انجام داده بود؛ از جمله اینکه روی آن‌ها پوشش می‌کشیدند و سعی می‌کردند از سرمای شدید جلوگیری کنند. بااین‌حال، با وجود همه این اقدامات، خسارت زیادی به درختانش وارد شده بود. من از متخصصان کشاورزی نیز درباره میزان تحمل سرمای درختان مختلف سؤال کرده‌ام. برای مثال، درباره درخت زیتون گفته می‌شود که برخی گونه‌ها می‌توانند تا حدودی از سرما را تحمل کنند، اما آستانه تحمل به نوع درخت و شرایط آن بستگی دارد.
درباره دیگر درختان و محصولات کشاورزی نیز باید اطلاعات دقیق‌تری داشته باشیم. بنابراین، اطلاعات هواشناسی باید به‌گونه‌ای ارائه شوند که کشاورز بتواند با توجه به شرایط واقعی منطقه خود تصمیم بگیرد.
مجری: ببینید چقدر مهم است! هر عامل هواشناسی می‌تواند در جای خودش تأثیرگذار باشد. این خلقت چه نظم و انضباط و چه قوانین پیچیده و عجیبی دارد! همین هوایی که نه آن را می‌بینیم و نه لمس می‌کنیم و فقط استنشاقش می‌کنیم، اگر نباشد، می‌دانیم که زندگی ممکن نخواهد بود.
استاد حسین اردکانی: بله. بارها گفته‌ام که باید این مسائل را برای مردم توضیح بدهند تا با آن‌ها آشنا شوند. برای مثال، باید گزارش شود که دمای احساسی چیست و امروز دمای احساسی در مناطق مختلف چقدر است. متأسفانه گاهی این اطلاعات به‌اندازه کافی گزارش نمی‌شوند.
موضوع دیگر، تابش خورشید در تابستان است. ممکن است خانم یا آقایی برای دریافت ویتامین D در معرض آفتاب قرار بگیرد، اما از طرف دیگر نداند که تابش شدید فرابنفش می‌تواند خطراتی مانند آسیب پوست و افزایش خطر سرطان پوست را به همراه داشته باشد.
شاخص تابش فرابنفش قابل اندازه‌گیری است و باید مقدار آن به مردم اطلاع داده شود. وقتی این شاخص از حد معینی بالاتر می‌رود، لازم است اقدامات حفاظتی انجام شود؛ زیرا تابش شدید می‌تواند به پوست آسیب برساند و خطر برخی مشکلات چشمی، از جمله آب‌مروارید، را افزایش دهد. بنابراین، همه این پارامترها اهمیت دارند و باید به‌درستی بررسی و اطلاع‌رسانی شوند.
تأثیر هواشناسی بر جنگ‌ها و تصمیم‌های نظامی
مجری: بسیار عالی. آیا خطا در پیش‌بینی هواشناسی می‌تواند در مسائل جنگی و سیاسی هم تغییراتی ایجاد کند؟
برای مثال، فکر می‌کنم اگر ناپلئون می‌دانست که از نظر شرایط جوی چه چیزی در روسیه در انتظار اوست، شاید تصمیم دیگری می‌گرفت. همچنین اگر در جنگ ایران و عراق وضعیت هوا در رودخانه‌ها، صحراها، زمستان و تابستان را دقیق‌تر می‌دانستیم، می‌توانستیم برنامه‌ریزی‌های نظامی خود را با توجه به این پدیده‌ها تنظیم کنیم.
استاد حسین اردکانی: این موضوعی است که باید درباره آن مفصل صحبت کنیم. در جنگ‌های منطقه‌ای و جنگ‌های جهانی، وضعیت جوی اهمیت بسیار زیادی دارد. می‌دانید که در جنگ جهانی اول، نیروهای نظامی در روسیه به دلیل شرایط جوی و سرمای شدید با مشکلات بزرگی مواجه شدند. در جنگ جهانی دوم نیز سرمای شدید روسیه تأثیر قابل‌توجهی بر نیروهای آلمان گذاشت. فیلم‌هایی هم از آن شرایط وجود دارد که سرمای بسیار شدید را نشان می‌دهند؛ دماهایی که در برخی مناطق به منفی ۴۰ و حتی منفی ۵۰ درجه می‌رسید و با برف سنگین همراه بود. وقتی هوای بسیار سرد از مناطق سیبری و نواحی شمالی به سمت مناطق دیگر حرکت می‌کند، می‌تواند بخش‌های وسیعی را تحت تأثیر قرار دهد. در آن زمان، نیروهای نظامی با سرمایی مواجه شدند که بسیاری از تجهیزاتشان را از کار انداخت. سوخت یخ زد، وسایل نقلیه با مشکل مواجه شدند و اسب‌ها نیز از سرما آسیب دیدند. در آن دوره، امکانات پیش‌بینی هواشناسی به اندازه امروز پیشرفته نبود و نمی‌توانستند با دقت کافی پیش‌بینی کنند که طی چند روز آینده چه شرایطی حاکم خواهد شد.
هیتلر دستور حمله داده بود، اما سرمای شدید و شرایط جوی مشکلات فراوانی برای نیروهایش ایجاد کرد.
مجری: بله، بنابراین هوا در نتیجه جنگ نیز تأثیر گذاشت.
استاد حسین اردکانی: بله، وضعیت هوا در بسیاری از عملیات‌های نظامی اهمیت دارد. گاهی شرایط جوی می‌تواند بر حرکت نیرو
عملکرد تجهیزات، تأمین سوخت و امکان اجرای عملیات اثر بگذارد.مصاحبه‌گر: بسیار ممنونم، آقای دکتر. واقعاً استفاده کردیم. اجازه می‌دهید برنامه‌ای ببینیم و کمی استراحت کنیم؟استاد حسین اردکانی: خواهش می‌کنم.مصاحبه‌گر: پس از یک استراحت کوتاه، دوباره برمی‌گردیم و گفت‌وگو را ادامه می‌دهیم.
اهمیت هواشناسی در ارتباطات هوایی و دریایی
مجری: استاد، دو موضوع برای انسان امروز در کره زمین اهمیت بسیار زیادی دارند و هر دو به ارتباط میان نقاط مختلف جهان مربوط می‌شوند. برای مثال، ممکن است بخواهیم از اینجا به نیویورک، برزیل یا قطب شمال برویم. به‌جز راه زمینی، دو راه سریع و مهم دیگر وجود دارد: یکی راه هوایی و دیگری راه دریایی. می‌خواهم این موضوعات را یکی‌یکی از شما بپرسم. ابتدا درباره ارتباط علم هواشناسی با هوانوردی و فضانوردی امروز توضیح دهید؛ به‌خصوص با توجه به اهمیت ماهواره‌ها و اینکه ما نیز در سال‌های اخیر ماهواره‌هایی به فضا فرستاده‌ایم. هواشناسی در پرتاب ماهواره‌ها و حرکت کشتی‌ها و هواپیماها چه نقشی دارد؟ ابتدا درباره حمل‌ونقل هوایی توضیح دهید و بعد به سراغ دریا می‌رویم.
استاد حسین اردکانی: یکی از رشته‌های بسیار مهم هواشناسی، هواشناسی هوانوردی است. ما متخصصانی در این حوزه داریم و تخصص خود من نیز تا حد زیادی به همین بخش مربوط می‌شد. من حدود شصت سال در حوزه آموزش هواشناسی به دانشجویان و فعالان صنعت هوانوردی تدریس کرده‌ام. بنابراین، می‌خواهم توضیح بدهم که هواشناسی تا چه اندازه برای امور هوانوردی اهمیت دارد. در ابتدای تشکیل سازمان هواشناسی ایران، بخشی کوچک در سازمان هواپیمایی وجود داشت که نیازهای هواشناسی پروازها را تأمین می‌کرد. اطلاعاتی مانند اینکه هوا ابری است یا آفتابی، بارندگی وجود دارد یا خیر و چه نوع ابرهایی در آسمان دیده می‌شوند، در اختیار بخش‌های مربوط قرار می‌گرفت. اما موضوع هواشناسی هوانوردی بسیار گسترده‌تر از این اطلاعات ساده است.
برای برخاستن هواپیما، حرکت آن در مسیر پرواز و فرود، پارامترهای جوی مهمی وجود دارند که خلبان باید از آن‌ها اطلاع داشته باشد. یک خلبان بدون در اختیار داشتن اطلاعات لازم هواشناسی نمی‌تواند با اطمینان درباره انجام پرواز تصمیم بگیرد. او باید ابتدا اطلاعات وضعیت هوا در مبدأ، مسیر و مقصد را دریافت کند و بداند در طول مسیر با چه شرایط جوی و چه خطراتی ممکن است مواجه شود.پدیده‌های جوی مختلفی وجود دارند که می‌توانند بر پرواز تأثیر بگذارند.
آشفتگی‌های جوی و تجربه مسافران هواپیما
مجری: مردم این موضوع را در تجربه‌های خودشان نیز دیده‌اند. گاهی سوار هواپیما می‌شوند و ناگهان به آن‌ها گفته می‌شود که شرایط جوی اجازه پرواز نمی‌دهد. گاهی هم هواپیما در مسیر پرواز با تکان‌های شدید مواجه می‌شود. لطفاً درباره این پدیده‌ها توضیح دهید.
استاد حسین اردکانی: بله، یکی از پدیده‌هایی که در پرواز رخ می‌دهد، آشفتگی جوی یا تلاطم هواست. در چنین شرایطی، حرکت‌های شدید هوا می‌توانند باعث تکان خوردن هواپیما شوند. بعضی از این جریان‌های هوا به‌صورت حرکت‌های شدید عمودی اتفاق می‌افتند و ممکن است مسافران را دچار نگرانی کنند. من خاطره‌ای در این زمینه دارم که بد نیست برایتان تعریف کنم. هر سال به مشهد مشرف می‌شدم. یک بار بلیت داشتم و با هواپیما به سمت مشهد می‌رفتم. صندلی من بین دو خانم سالمند قرار گرفته بود. در طول پرواز، وارد منطقه‌ای شدیم که تلاطم‌های شدید جوی داشت. تکان‌های هواپیما آن‌قدر زیاد بود که مسافران بسیار نگران شده بودند. بعضی از آن‌ها قرآن در دست گرفته بودند و دعا می‌خواندند تا اتفاقی برای هواپیما نیفتد.
اما من در آن شرایط آرام بودم. یکی از خانم‌های سالمند به من گفت: «حاج‌آقا، شما نمی‌بینید چه خبر است؟ چرا نمی‌ترسید؟» به او گفتم: «نگران نباشید، احتمالاً این وضعیت بیشتر از هفت، هشت یا ده دقیقه طول نمی‌کشد.»
همان‌طور هم شد؛ پس از چند دقیقه تلاطم کمتر شد و پرواز ادامه پیدا کرد.
آن خانم از من پرسید که آیا از طرف خدا آمده‌ام که این‌قدر مطمئن صحبت می‌کنم! به او گفتم: «نه، من کارم همین است و با این مسائل آشنایی دارم.» این خاطره نشان می‌دهد که شناخت پدیده‌های جوی و آگاهی از علت آن‌ها می‌تواند به درک بهتر شرایط پرواز کمک کند.
یخ‌زدگی هواپیما و باران یخ‌زده
استاد حسین اردکانی: گاهی آشفتگی‌های جوی بسیار شدید هستند. یکی دیگر از خطرات مهم برای هواپیماها، یخ‌زدگی است. در شرایط خاص، یخ روی بدنه یا بخش‌های مختلف هواپیما تشکیل می‌شود. امروزه با پیشرفت فناوری هواپیماها، سامانه‌های مختلفی برای مقابله با یخ‌زدگی طراحی شده‌اند و بسیاری از خطرات این پدیده کاهش یافته‌اند.با این‌حال، نوعی پدیده وجود دارد که در انگلیسی به آن Freezing Rain یا باران یخ‌زده گفته می‌شود. در این وضعیت، قطرات باران هنگام برخورد با سطوح سرد هواپیما یخ می‌زنند و ممکن است لایه‌ای از یخ روی بخش‌های مختلف آن تشکیل شود. این نوع یخ‌زدگی می‌تواند بسیار خطرناک باشد و سامانه‌های معمول مقابله با یخ‌زدگی در همه شرایط قادر به برطرف کردن کامل خطر نیستند. در چنین شرایطی ممکن است سوانح هوایی رخ دهند.به همین دلیل، در بسیاری از نقاط جهان، هنگامی که احتمال وقوع این پدیده وجود داشته باشد، هشدارهای جوی صادر می‌شود و ممکن است پروازها به تعویق بیفتند یا لغو شوند. برای مثال، در آمریکا نیز در برخی شرایط جوی، تعداد زیادی از پروازها لغو شده‌اند. گاهی ممکن است هزار پرواز یا حتی بیشتر تحت تأثیر شرایط نامساعد جوی قرار بگیرند.
مجری: بله، بنابراین پدیده‌های هواشناسی می‌توانند مستقیماً بر برنامه پروازها تأثیر بگذارند.
استاد حسین اردکانی: بله، دقیقاً. ما این موضوعات را به خلبانان آموزش می‌دهیم. خلبانان باید با جزئیات پدیده‌های جوی و خطراتی که ممکن است در مسیر پرواز با آن‌ها مواجه شوند، آشنا باشند. هواشناسی هوانوردی فقط به این معنا نیست که بدانیم هوا آفتابی است یا بارانی. این علم مجموعه‌ای از اطلاعات تخصصی درباره شرایط جوی، خطرات احتمالی و تأثیر آن‌ها بر ایمنی پرواز را در بر می‌گیرد.
مجری: بسیار ممنونم استاد. خداوند به شما طول عمر عطا کند شما را نگهدار برای این مملکت نگهدارد. تا طلوع ماهی دیگر همه شما را به خداوند بزرگ می سپارم.