اکسیر نماز موضوع برنامه «آفتاب شرقی»

برنامه روز شنبه 18 مهرماه «آفتاب شرقی» با موضوع اکسیر نماز؛ راهی به‌سوی کمال با حضور کارشناس مذهبی حجت الاسلام سیدفرید موالی زاده روی آنتن رفت.

کارشناس مذهبی برنامه حجت الاسلام سیدفرید موالی زاده: بسم‌الله الرحمن الرحیم. الحمدلله ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا محمد و آله الطاهرین.

خدمت همه بینندگان عزیز و محترم سلام عرض می‌کنم. رهبر معظم انقلاب در پیام خود تعبیری بسیار رسا، جامع و کامل درباره نماز به کار برده‌اند: «اکسیر». این واژه، تعبیری عرفانی است که در ادبیات فارسی ما نیز کاربرد فراوانی دارد. شاعران بزرگ، به‌ویژه شاعران معنوی و عارف‌مسلک، معمولاً از تعبیر «اکسیر عشق» استفاده می‌کنند.

اکسیر در معنای استعاری خود، ماده‌ای است که دگرگونی را سرعت می‌بخشد؛ همانند کاتالیزوری که موجب می‌شود واکنش‌ها سریع‌تر انجام شوند. در علم کیمیای قدیم، این باور وجود داشت که اگر ماده‌ای ویژه کشف شود، می‌توان فلزی ارزان‌قیمت مانند مس را به طلا تبدیل کرد. نام آن ماده را «اکسیر» گذاشته بودند. این تعبیر بعدها به‌صورت مجازی وارد ادبیات فارسی شد.

شاعران خوش‌ذوق ما این واژه را برای توصیف حال کسانی به کار برده‌اند که عاشقانه زندگی می‌کنند و عشق، محور زندگی‌شان است. در وجود چنین انسان‌هایی، دگرگونی‌های روحی و معنوی با سرعت بیشتری رخ می‌دهد؛ همان‌گونه که در تصویر نمادین اکسیر، مس به طلا تبدیل می‌شود، آنان نیز با عشق به ذات حق، وجود خود را از مرتبه‌ای پایین‌تر به سوی کمال می‌برند.

اگر بخواهیم نمونه‌ای روشن از این حقیقت بیان کنیم، کافی است به زندگی شهدا بنگریم. زندگی آنان سرشار از عشق بود و به تعبیر امام راحل، ره صدساله را یک‌شبه طی کردند. در پیام رهبر معظم انقلاب نیز نماز به‌عنوان عملی معرفی شده است که در زندگی عاشقانه، جایگاهی برتر دارد. کسی که می‌خواهد عاشقانه زندگی کند، باید اهل نماز باشد؛ چراکه هیچ عملی مانند نماز نمی‌تواند عشق الهی را در وجود انسان پدید آورد و تقویت کند.

برای روشن‌تر شدن این تعبیر، می‌توان سه ویژگی برای اکسیر برشمرد: گدازندگی، آمیزندگی و کامل‌کنندگی.

۱. نماز؛ گدازنده ناخالصی‌ها

نخستین ویژگی اکسیر، گدازندگی است. در تصور کیمیای قدیم، به دنبال ماده‌ای بودند که مس را ذوب کند و ناخالصی‌های آن را از میان ببرد. این تصویر، معنایی نمادین دارد: انسان نیز برای رسیدن به کمال باید ناخالصی‌های وجود خود را کنار بگذارد.

نماز چنین اثری در وجود انسان مؤمن دارد. هنگامی که انسان با حضور قلب نماز می‌خواند، آتش عشق الهی در درون او شعله‌ور می‌شود و ناخالصی‌ها، گناهان، ناپاکی‌ها و بدی‌ها را از وجودش می‌زداید. قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ»؛ همانا نماز انسان را از زشتی‌ها و کارهای ناپسند بازمی‌دارد. این آیه به‌خوبی از اثر پاک‌کنندگی نماز سخن می‌گوید.

۲. نماز؛ آمیزنده انسان با فضایل

ویژگی دوم اکسیر، آمیزندگی است. در تصویر نمادین کیمیا، پس از ذوب شدن مس و زدوده شدن ناخالصی‌ها، از آمیختن آن با طلا سخن گفته می‌شد. در سیر معنوی انسان نیز نماز زمینه پیوند جان و نفس آدمی با فضایل اخلاقی را فراهم می‌کند.

انسانی که اهل نماز است، به‌تدریج با خوبی‌ها و ارزش‌های اخلاقی مأنوس می‌شود. استمرار بر نماز، او را به سوی راست‌گویی، صدقه دادن، کمک به دیگران، خیرخواهی و دیگر فضایل سوق می‌دهد. در نهج‌البلاغه از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نقل شده است: «وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلَاتِكَ»؛ بدان که همه اعمال تو تابع نماز توست. نماز در زندگی انسان نقش محوری دارد و بر رفتارها و اعمال او اثر می‌گذارد.

در حقیقت، نماز ابتدا زمینه پاک شدن انسان از رذایل را فراهم می‌کند و سپس او را با فضایل اخلاقی می‌آمیزد. از همین رو، در رفتار فرد نمازگزار می‌توان نشانه‌هایی از صداقت، بخشندگی، یاری‌رسانی و خیرخواهی را مشاهده کرد.

۳. نماز؛ کامل‌کننده وجود انسان

سومین ویژگی اکسیر، کامل‌کنندگی است. اکسیر در تصویر کیمیاگری، مس را به مرتبه‌ای بالاتر می‌رساند و آن را به طلا تبدیل می‌کند. نماز نیز می‌تواند انسان را در مسیر کمال قرار دهد و زمینه تجلی صفات الهی را در وجود او فراهم آورد.

کسی که برای نمازش اهمیت قائل است، آن را به‌موقع و شایسته به‌جا می‌آورد و در این راه استمرار دارد، به‌تدریج آثار معنوی نماز را در رفتار و شخصیت خود آشکار می‌کند. در زندگی برخی از اولیای الهی و عالمان بزرگ، این نورانیت به‌روشنی دیده می‌شود؛ گویی نوری بر چهره و رفتار آنان تابیده است.

قرآن کریم می‌فرماید: «صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»؛ رنگ الهی است، و چه کسی رنگش از رنگ الهی نیکوتر است؟ همه ما در جست‌وجوی رنگ خدایی و رنگ توحید هستیم و نماز یکی از مهم‌ترین راه‌های رسیدن به این حقیقت است. اگر کسی سال‌ها نماز بخواند اما آثار این رنگ الهی در زندگی‌اش پدیدار نشود، باید در کیفیت و حقیقت ارتباط خود با نماز بازنگری کند.

بنابراین، نماز اکسیر فلاح و رستگاری است؛ زیرا هم گدازنده ناخالصی‌هاست، هم انسان را با فضایل می‌آمیزد و هم وجود او را به سوی کمال و تجلی صفات الهی می‌برد.

نماز؛ رکن حیات طیبه

تعبیر دیگری که در این بحث مطرح می‌شود، «رکن حیات طیبه» است. قرآن کریم می‌فرماید: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً»؛ هر کس، مرد یا زن، کار شایسته‌ای انجام دهد و مؤمن باشد، او را به حیاتی پاک و نیکو زنده خواهیم داشت.

راه سیر و سلوک و عروج به سوی خداوند، به روی زن و مرد گشوده است و تفاوتی از این جهت وجود ندارد. وقتی گفته می‌شود نماز معراج مؤمن است، این حقیقت هم زنان و هم مردان را دربرمی‌گیرد.

حیات طیبه با صرف زنده بودن جسمانی تفاوت دارد. ممکن است انسانی از نظر زیستی زنده باشد، اما حیات باطنی و معنوی خود را از دست داده باشد. ایمان و عمل صالح، انسان را به حیات طیبه می‌رساند و نماز در میان اعمال او جایگاهی محوری دارد. نماز رکن است و در زندگی معنوی انسان نقش راهبر و بنیادین ایفا می‌کند.

در پایان، اگر فلاح و رستگاری را می‌خواهیم، باید ارتباط و علاقه خود را با نماز بیشتر کنیم؛ نمازی که انسان را پاک می‌سازد، با فضایل اخلاقی پیوند می‌دهد و به سوی کمال رهنمون می‌شود. امید آن‌که سرانجام کار چنان باشد که خداوند خشنود و ما رستگار باشیم.