آغاز نشست و معرفی مهمانان
مجری: بسمالله الرحمن الرحیم. مردم عزیز ایران، سلام. با یک نشست دیگر از سلسلهنشستهای «جریان» در خدمت شما هستیم؛ «جریان غربزدگی». در این قسمت میخواهیم به موضوعی بپردازیم که حتماً اخبارش را رصد کردهاید. در فرانسه، با محوریت دانشآموزان و دانشجویان، اعتراضاتی شکل گرفت؛ بعدتر جلیقهزردها به آنها اضافه شدند. اما اعتراضات به پاریس و فرانسه بسنده نکرد و به سایر پایتختهای اروپایی رسید.
مسئله ما مستقیماً فقط اروپا نیست. سؤال این است که انسان ایرانی چه تصویر و تصوری از غرب دارد. رسانهها دههها برای ما تصویری ساختند: زندگی بدون دغدغه و رفاه در غرب؛ اروپاییها برای رسیدن به اهدافشان زندگی خیلی سختی ندارند. مواجهه انسان ایرانی با غرب سابقهای طولانیتر دارد؛ شاید از مشروطه. اولین روایتهایی که از زندگی در غرب، انسان غربی و عالم جدید داشتیم، سفرنامهنویسانی بودند که به فرنگ میرفتند و فرنگ را برای ما تصویر میکردند؛ «تحیرنامه» مینوشتند، متحیر و متعجب میشدند که این جهان دیگری است.
اما سؤال این است که چرا الان، وقتی اعتراضاتی در اروپا شکل گرفته، برخی از کسانی که متولی شکلگیری آن تصویر بودند هیچ نمیگویند؟ یعنی جریان غربگرا و رسانهها؛ کسانی که قلم به دست داشتند و دارند. پرسش اصلی این است: انسان ایرانی از غرب چه تصویر و تصوری دارد؟
در خدمت مهمانان عزیزی هستم؛ حضار هم حاضرند. مهمانان در بخش اول بحث خودشان را ارائه میکنند و بعد پرسشهای من و حضار محترم را خواهیم داشت. جریان را دنبال بفرمایید.
شما بیننده ویژهبرنامه «جریان» هستید با عنوان «جریان غربزدگی». در این بخش میخواهم مهمانان نشست را معرفی کنم. هر یک از این عزیزان در حوزه تخصصی خودشان صاحبنظرند و وجه مشترکشان این است که هر چهار نفر تجربه زیسته در فرنگ را دارند، از فرانسه و انگلستان تا آمریکا: آقایان بشیر بیآزار، شهریار زرشناس، قیس قریشی و خانم حکیمه سقای بیریا.
با آقای بیآزار آغاز میکنم. در بخش اول معمولاً ارائه از سمت اساتید است و بعد من پرسشهایم را مطرح میکنم. پرسش اول ما پرسشی کلی است: چه اتفاقی الان در اروپا رخ داده است؟ آیا این امر جدیدی است؟ آیا در گذشته هم بوده و تکرار شده است؟ با این بحران مواجه میشدند، جمعش میکردند و میرفتند و سالهای بعد مجدداً اتفاق میافتاد؟ با توجه به اینکه شما تجربه زندگی در فرانسه داشتید، تجربه تلخی هم داشتید و در فرانسه زندانی هم بودید، برای ما توضیح بدهید: در فرانسه چه خبر است؟
فرانسه چه خبر است؟
بشیر بیآزار: بسمالله الرحمن الرحیم. من هم سلام عرض میکنم خدمت شما، حضار محترم و بینندگان محترم. فرانسه کشوری است که تظاهرات و اعتراض و اعتصاب بخشی از فرهنگ فرانسویهاست؛ یعنی اتفاق عجیبوغریبی نیست که در فرانسه شاهد تظاهرات و اعتصاب باشیم. اما اتفاقی که این بار افتاده عجیب است؛ یعنی شدت برخورد و خشونتی که برای سرکوب این تظاهراتها اعمال میشود بیسابقه است، چیزی است که سابقاً نبود. مثلاً اگر به آمار بازداشتشدهها نگاه کنیم، در طول تمام جنبش جلیقهزردها مجموعاً حدود دو سه هزار نفر بازداشت شدند، در حالی که در این اتفاق اخیر، در کمتر از یک ماه، چندین برابر آن بازداشت صورت گرفته است. نحوه و میزان سرکوب و دخالت پلیس هم چیز عجیبوغریبی است.
من بهعنوان کسی که بعد از هفتم اکتبر در فرانسه بودم، دیدم که تظاهراتها به طرفداری از ملت فلسطین و علیه نسلکشی شروع شد و به چشم میدیدیم که جمعیت هر هفته بیشتر میشود و طیف آن تغییر میکند. اگر در هفتههای اول فقط مهاجرین، مسلمانها و اقلیتهای قومی و مذهبی بودند، بهمرور خود فرانسویها هم وارد شدند. از این جهت عرض میکنم که میخواهم بگویم ریشه اتفاقی که الان در فرانسه میافتد به هفتم اکتبر برمیگردد. شاید ما به این خیلی دقت نکردهایم و همه ریشه را اقتصادی میبینیم. بله، اتفاقی که از ۲۱ سپتامبر در یک مدرسه اطراف پاریس شروع شد، بهخاطر خرابی اوضاع مدرسه و نبود معلم بود و بهسرعت گسترش پیدا کرد و به دانشگاهها و تعطیلی دانشگاهها رسید؛ بعد جلیقهزردها از ۱۷ اکتبر اضافه شدند و وضعیتی که الان میبینیم به حکومت نظامی ختم شده است و با حکومت نظامی سعی میکنند کنترل کنند، که البته غیرقابلکنترل است.
این را از چه جهت عرض میکنم؟ هفتم اکتبر نهتنها در فرانسه، بلکه در کل دنیا تغییری ایجاد کرد. جنبشهای ضداستعماری، ضدظلم و آزادیبخش در اروپا سالها دستوپابسته فعالیت میکردند. وقتی میخواستند علیه نظام سرمایهداری و نظام سلطه مبارزه کنند، برایشان سخت بود که به مردم بفهمانند درباره چه حرف میزنند و چطور آنها را تحریک کنند؛ به عبارتی رگ غیرتشان را به جوش بیاورند. چون آنها به زندگیای عادت کرده بودند در جو رسانهای و چارچوب رسانهای بهشدت کنترلشده و بسته؛ یک انسان غربی اینطور زندگی میکرده، اینطور اخبار به او میرسیده و دنیا را اینطور میدیده. واقعیت این است که تا قبل از هفتم اکتبر آنها نمیدانستند در فلسطین و غزه چه اتفاقی میافتد؛ برخلاف ما که میدانیم رژیم صهیونیستی چه جنایتکاری است و دهههاست جنایت و نسلکشی میکند. آنها با این شدت و از این زاویه این را نمیدانستند.
بعد از هفتم اکتبر دریچهای به روی مردم دنیا باز شد. این شعاری نیست. ممکن است گفتمانی باشد که جمهوری اسلامی دوست داشته باشد آن را بگوید، ولی واقعیت این است که دریچهای به روی ملتهای اروپایی باز شد که تا آن زمان دنیا را از یک زاویه میدیدند. از آن به بعد فهمیدند که وجود ظالم و ظلمی که در دنیا صورت میگیرد خیلی جدی است و فهمیدند خودشان هم در این ظلم بودهاند و به خودشان هم دارد ظلم میشود. اگر فرانسه را به بحث اقتصادی و مدرسه و کولر تقلیل بدهیم، قضیه را خیلی محدود کردهایم؛ واقعیت این است که تمام این ظلمهایی که سالها بوده، به همه اینها میشده است. فرانسه را هم به نظر من یکی از دیکتاتورمآبانهترین و تمامیتخواهترین حکومتها اداره میکند؛ یعنی فرانسه بهشدت امنیتی اداره میشود، برخلاف اینکه شعار و ظاهرشان این است که کشوری دموکراتیک و مهد دموکراسی است. مطلقاً اینطور نیست.
یک جمله پایانی عرض کنم: من در ایام اخیر با دوستان زیادی تماس گرفتم تا در برنامه شرکت کنند و درباره فرانسه صحبت کنند؛ کسانی که سابقه زندگی در فرانسه داشتند یا الان دانشجو هستند. از هر صد تماس، نود و نه نفرشان نمیآیند و جرئت نمیکنند حرف بزنند. این ترسی است که فرانسه بهصورت ناخودآگاه توانسته اعمال کند و خودشان هم نمیفهمند از چه میترسند؛ ولی واقعاً نفسشان را بریده است و جرئت نمیکنند حرف بزنند.
مجری: علت بازداشت و اخراج شما از فرانسه، بعد از اکتبر، چه بود؟
بشیر بیآزار: ببینید، من تا حالا از سه کشور اخراج شدهام؛ از یونان اخراج شدم و تقریباً هرجا که اقامت داشتم. اما در فرانسه خیلی حیرتانگیز بود. ماجرا این بود که یک احضاریه از پلیس گرفتم که مرا به یک اداره پلیس در فلان آدرس احضار کرده بود. خیلی بد نوشته بود؛ معلوم بود آنکه نوشته عصبانی است. آقا دعوا که نداریم، مثل آدم احضار کن. من به دو سه وکیل فرانسوی زنگ زدم و گفتم چنین چیزی برایم آمده و هیچ توضیحی هم درباره موضوع ندارد. اولین سؤال این وکلا از من این بود که اینستاگرامت چه؟ گفتند: درباره اسرائیل چیزی نوشتهای؟ گفتم: خب بله، به فارسی نوشتهام.
خیلی جالب است که وقتی داشتم به اداره پلیس میرفتم از خودم فیلمی گرفتم و گفتم دارم به اداره پلیس میروم و الان این تاریخ است. وکلای فرانسوی گفته بودند که بهخاطر پستهای ضداسرائیلیام در اینستاگرام احتمالاً این احضار است. این را ضبط کردم، ولی آنقدر برای خودم بعید و دور از ذهن بود که منتشرش نکردم؛ فیلمش را الان دارم. گفتم نه، دارند توهم میزنند، اینطور هم نیست. رفتیم به اداره پلیس و ما را گرفتند و هیچ توضیحی ندادند. مرا برداشتند و به یک زندان بردند، چهار ساعت رانندگی، و باز هم هیچ توضیحی نمیدادند. دم در زندان چند برگه به من دادند با امضای وزیر کشور فرانسه که به فرانسوی نوشته شده بود و من سخت میفهمیدم. میدیدم نوشته شده «بشیر بیآزار...»، بعد مثلاً در تاریخ فلان، پست اینستاگرام با اینقدر لایک؛ واقعاً عجیب است؛ بازنشر یک توییت، ریتوییت یک توییت، جزو اتهامات من بود.
بحرانهای ساختاری سرمایهداری
مجری: ممنونم، جالب بود. آقای دکتر زرشناس، تصویری که آقای بیآزار ارائه کردند این پرسش را ایجاد میکند که بحران در نظام سرمایهداری امر طبیعی است؛ هر ۱۵ یا ۲۰ سال دچار بحران اقتصادی میشوند ولی پشت سر میگذارند. شما را داشته باشیم: چه اتفاقی در اروپا افتاده است؟
دکتر شهریار زرشناس: بسمالله الرحمن الرحیم. عرض سلام و ادب دارم خدمت شما، خدمت عزیزانی که در جمع هستند و خدمت حضار گرامی و بزرگوار. همچنین سلامی دارم خدمت مجاهدان قهرمان نیروهای مسلح کشورمان، که همه ما استقلال، بودن، عزت و تمامیت و هویت ملیمان را مدیون قهرمانی، شجاعت، رشادت، شهادتطلبی و توانمندی آنها هستیم؛ و سلامی دارم خدمت ملت مبعوثشده و قهرمان در خیابان که امنیت شهرهای ما و تداوم این حماسه، یعنی دفاع مقدس تمدنی، مدیون حضور ایشان است.
نظام سرمایهداری به دلیل بحرانهای ساختاریاش هر از گاهی از نفس میافتد یا سکته میکند؛ این خیلی طبیعی است. از حدود سال ۱۸۳۴ میلادی که این روند بحرانها در نظام سرمایهداری شروع شد، ما همیشه این را داشتهایم. بحرانهایی داشتیم، ۱۹۲۹ داشتیم، و زیاد بوده است. در دهههای اخیر هم نگاه کنید: شبهای مونیخ در دهه ۱۹۹۰، لندن ۲۰۱۱، استکهلم ۲۰۱۳، و خود فرانسه که جنبشهای متعدد داشته است. نظام سرمایهداری هر از گاهی، و اصلاً ذاتِ عملکردش این است، دچار بحران رکودی و تورمی میشود و از نفس میافتد و سکته میزند. سکته زدن به این معنا نیست که دارد میمیرد، اما مجموع این سکتهها جمع میشود و سرانجام روزی کار را تمام خواهد کرد. این بخش اول ماجراست.
بخش دوم ماجرا مربوط به شرایط خاصی است که ما الان در آن قرار داریم: تبعات ناشی از دو جنگ بر اقتصاد کل کشورهای سرمایهداری متروپل امپریالیستی، بهویژه اروپا. یکی جنگ اوکراین است که ضریب تورمی این اقتصادهای متروپل را بالا برد، و دوم دفاع مقدس تمدنی ایرانیان است که بهخصوص با مقاومتی که ایران قهرمان در تنگه هرمز نشان داد، آثارش اکنون دارد ظاهر میشود؛ هم در سوخت و هم حتی در مواد لازم برای کشاورزی اروپا. اندکی پیش از توافق اسلامآباد، رئیس سازمان امنیت غذایی اتحادیه اروپا اعلام کرده بود که ما حتی از نظر امنیت غذایی دچار مشکل شدهایم، پس از آنکه ایران تنگه هرمز را کنترل میکرد و سیاست ایرانی را اعمال میکرد. این آثار ظاهر شده است؛ مشکلی که الان اینها در سوخت و قیمت دارند.
بخش سوم ماجرا به ناکارآمدی کلی نظامهای سرمایهداری بعد از نئولیبرالیزهشدن از دهه ۱۹۸۰ برمیگردد. اقتصادهای سرمایهداری متروپل و بهتبع آنها، متأسفانه، اقتصادهای سرمایهداری پیرامونی مثل ما نئولیبرالیزه شدیم. نئولیبرالیسم چند ویژگی برای این اقتصادها داشت: صنعتزدایی کرد؛ سهم خدمات عمومی را که دولتها باید در قبال جامعه ارائه میدادند کاهش داد و بسیار پایین آورد. اینکه الان میبینید در مدرسه مشکل وجود دارد، میگویند تهویه نداریم، اتاق آماده نیست، معلم نمیآید، همه نتیجه همان سیاست است که در ساختارهای کلی رخ داده است. همچنین حرکت سرمایه مالی مرزها را درنوردید؛ کانون اصلی سرمایه بهجای اینکه در خود اقتصادهای متروپل بماند، به تایوان رفت، به بنگلادش رفت، به چین رفت، برای اینکه استثمار چندبرابر را به دست آورد و بازگشتش هم فقط برای شرکتهای چندملیتی است بقیه مردم مسئولیتزدایی شدند؛ یعنی دولت از خودش در قبال جامعه مسئولیتزدایی کرد.
نکته بعدی این است که این روند توان کلی اروپا را کاهش داده است. این مسئله به امر دیگری برمیگردد که دارد رخ میدهد: انتقال و تغییر در نظم جهانی. مرکزیت نظم جهانی از نیمه قرن هجدهم، یعنی از ۱۷۶۳ میلادی که انگلستان جنگهای هفتساله را از فرانسه برد، با انگلستان بود. اروپا محور بود، و از زمانی که نظام جهانی تأسیس شد کلاً اروپامحور بود تا اواخر قرن نوزده و اوایل قرن بیست که انگلستان همچنان در اوج بود؛ بعد به آمریکا منتقل شد و از سالهای بعد از جنگ دوم بهطور مشخص باز هم انگلوساکسون بود. این مرکزیت الان دارد تغییر میکند. یعنی عنصر هژمونیک نظام جهانی، که سرمایهداری آمریکاست، با تمام شاخصهایی که میبینیم، بهوضوح دچار افول است. این شعار و توهم و تخیل هم نیست؛ به سخنرانی خود ترامپ در مراسم تحلیفش مراجعه کنید، آن را بخوانید یا بشنوید؛ خودش از عقبافتادن و افول آمریکا میگوید و میگوید میخواهم آمریکا را به روزهای طلاییاش برگردانم.
این وضع برای اروپا هم رخ داده است. این یکی از نتایج نئولیبرالیسم است و یکی دیگر از نتایج تداوم سکتههای مستمر نظام سرمایهداری. ترکیب اینها وضعیت اروپا را بحرانی کرده است. من نمیگویم الان کارشان تمام است، بههیچوجه؛ اما روندهایی هست که اینها را بهسوی تضعیف میبرد. اتحادیه اروپا الان چه دارد؟ از نظر وضعیت صنعتی، نسبت به دهههای اوج خودش، مثلاً دهه ۱۹۵۰ ، بسیار ضعیفتر است. از نظر توان نظامی هم در وضعیت بسیار نازل و ضعیفی قرار دارد. همین اتفاقی که برای ما رخ داد، یعنی دو بار تجاوز نظامی سنگین به ما، اگر برای بلژیک رخ داده بود نابود میشدند؛ اتریش نابود شده بود؛ حتی انگلیس هم تاب نمیآورد. قدرت نظامیای که ما نشان دادیم و توان ملی و پایداریای که داشتیم، هیچکدام از اینها را ندارند. این افول اتحادیه اروپاست که همزمان میشود با افول سرمایهداری اروپامحور. بحث بعدی هم هست.
تصور ما از غرب
مجری: سپاسگزارم. آقای قریشی، از یک منظر با دو ارائهای که آقای بیآزار و آقای زرشناس داشتند، گویی ما در غرب با امر جدیدی روبهرو نیستیم و طبیعی بوده که هر چند دهه یکبار، در اثر فشارهای اقتصادی که خاصیت نظام سرمایهداری است، اعتراض شکل بگیرد. نظر شما چیست؟ چه اتفاقی دارد میافتد؟ چه تصویری در غرب شکل گرفته و شهروند ایرانی الان چه تصویری از آنجا دارد؟
قیس قریشی: نگاه ما به غرب خیلی نگاه دور از واقعیتی است. این هرگز به این معنا نیست که من آدمی غربستیز باشم یا بخواهم خیلی از پیشرفتهای غرب را لحاظ نکنم. ولی در چند بُعد، در قرن گذشته، نگاههایی که به غرب شده است... غرب به هر حال هژمون بوده، کاملاً درست؛ فرهنگ ایجاد کرده، کاملاً درست؛ کار رسانهای خیلی عمیق انجام داده و بهشدت هم حرفهای کار کرده، کاملاً درست. ولی اینکه وارد چرخهای شدهایم که این چرخه بخشی از جامعه، حتی جامعه سیاسی را سرخورده میکند؛ ما تصوراتی درباره غرب داریم که وقتی غلط از آب درمیآید برای جامعه مشکل پیش میآید، حتی برای جامعه مهاجر. بعضی اوقات آنقدر در مدح رفاه و وضعیت زندگی در غرب برایشان میگویند و آنقدر کورکورانه مهاجرت را انتخاب میکنند که بخشی از این خشونتها، خشمها، سرخوردگیها و ناامیدیها حاصل همین انتخاب کورکورانه محل زندگی در غرب و فانتزینگری است؛ اینکه در غرب با حداقل استعداد و حداقل پشتکار فرش قرمزی پهن شده است. این برای ایرانیهایی که متأسفانه خیلی کورکورانه مهاجرت را انتخاب میکنند اتفاق میافتد. پس نیاز به تصحیح نگاه داریم؛ نگاهی معتدل. من هرگز دنبال نگاه رادیکال نیستم.
من هرگز اعتقاد ندارم غرب نابود شد یا از بین خواهد رفت، ولی معتقدم یک شیفت قدرتی دارد اتفاق میافتد؛ معتقدم شرق، منظومه شرق، جنوب جهانی، هر چه اسمش را بگذاریم، دارد جایگاه خودش را در نظم جدید مطالبه میکند و قدرتمندتر هم مطالبه میکند. شاید اگر چند سال پیش بود، من هم از آن آدمهایی بودم که — مخصوصاً بعد از پیروزی یمنیها در جنگ ۴۵ روزه — معتقد بودند ایران در هر تحولی با تنگه هرمز به جهان آسیب میزند. ولی مشخص شد وزن ایران و قدرت ایران؛ و حتی وزن شرق با ایران نمایانتر شده است. شاید قبلاً اگر جنگی بین آمریکا و چین تصور میشد، آمریکا را برنده مطلق میدیدند؛ ایران حتی آن را هم تعدیل کرد.
از تجربه زیستهام اگر بگویم،منظومهای که از دهههای ۱۷۶۰ و ۱۷۷۰، همانطور که آقای دکتر فرمودند، این توحش در درونش هی تکرار میشود و هی بازتولید میشود؛ هفتاد سال قسم میخورد که «من آدم شدهام، من با اجدادم نسبتی ندارم، من حقوق بشری شدهام»، و در کوچکترین آزمونش شکست فاجعهبار میخورد. وزیر امور خارجه اسبق آلمان، همان خانمی که الان کاندیدا شده و اسمش یادم رفته، صراحتاً میگوید اسرائیل حق دارد بیمارستان را هدف قرار دهد، حق دارد هر کاری بکند، چون ممکن است یک نیروی حماس یا یک فرمانده در آن باشد. باور داشتن به منظومه حقوقی غرب، باور داشتن به منظومه اخلاقی غرب، اعتمادی که به غرب داریم، به نظرم از جای دیگری برای ایران خطر امنیت ملی ایجاد میکند: سرخوردگیهایی که به هر حال همه ما از سعدآباد و برجام و اسلامآباد داریم. این هرگز به این معنا نیست که مذاکره نکنیم و به سمت حلوفصل امور نرویم؛ ولی این باور بیمارگونه ما که در ناخودآگاهمان شکل گرفته، که غربی حتماً خیرخواه من است و حتماً دنبال تعالی من است.
اروپامحوری و تغییر لنز جهان
مجری: ممنونم. شما را داشته باشیم، خانم دکتر، با توجه به طرح بحثی که تا الان بوده.
دکتر حکیمه سقای بیریا: بسمالله الرحمن الرحیم. عرض سلام و ادب دارم خدمت همه بزرگواران که اینجا حاضر هستند. عموم مردم غرب در حال تغییر لنزی هستند که با آن جهان را میبینند؛ هم جهانی که در آن زیست میکنند، یعنی خود غرب، و هم جهان پیرامون، که عباراتی مانند شرق نزدیک، شرق میانه و شرق دور را با لنز اروپامحوری برایش به کار میبرند. اروپامحوری میراث استعمار است که همچنان با ما همراه است؛ روح استعمار است. اگر استعمار ساختارهای سختافزاری داشته، یعنی همان استیلا و تسلط اقتصادی و سیاسی بر زندگی مردم دنیا، این راه طولانیای را طی کرده است، از سال ۱۴۹۲ که به قول اروپاییها، در همان نگاه اروپامحور خودشان، کریستف کلمب رفت و آمریکا را «کشف» کرد، یعنی شروع فرایند استعمار. ما میبینیم که جهان در حصار اروپامحوری زندانی شد.
اروپامحوری یعنی چه؟ یعنی جهان را از منظر برتری اروپا دیدن و جهان را از منظر برتری اروپا ساختن. خیلی ساده و عامیانه بگوییم: از نگاه نظری، اروپا همیشه برتر است؛ اگر اتفاقی در اروپا میافتد خیلی طبیعی است، مسیری است که دارد طی میشود و همیشه با پیشرفت خاتمه پیدا خواهد کرد؛ و هر آنچه در جاهای دیگر دنیا رخ داده، در این بیش از ۵۰۰ سال گذشته، میراثی که دیگر جاهای دنیا ارائه کردهاند چیزی جز فقدان نیست؛ یعنی نبود آثار پیشرفت، آثار تمدن و آثار حقوق بشر. این روایتی است که برای ما ساخته شده است؛ انسان غربی شده استاندارد انسان بودن. امروز میبینیم که عموم مردم کشورهای غربی این لنز را دارند برمیدارند و لنز دیگری به کار میبرند، و آن لنز، عبور از اروپامحوری و استعمارزدایی از زیستجهانی است که در آن زندگی میکنند. این استعمارزدایی نیازمند عبور از استعمار درونی است؛ اروپا نهتنها جهان را استعمار کرد، بلکه داخل خود آن کشورها هم ساختارهای استعماری به پا کرد. مردمی که از درون در طول سالها آسیب دیدند، و تلاش شده این تصویر هیچوقت دیده نشود.
امروز ما فرصتی به دست آوردهایم و آن این است که پنجرهای باز شده برای دیدن این جهان جدید، جهانی که در آن انسانها برابرند. ما دو جنگ را تجربه کردیم. نسلکشی غزه جهان را بیدار کرد، وجدان عمومی را بیدار کرد. مقالهای میخواندم، همین مطالعهای که برای این برنامه میکردم، که در مجله «امریکن ساینتیست» چاپ شده بود و عنوانش این است: «ما فلسطین را آزاد نمیکنیم؛ فلسطین در حال آزاد کردن ماست.» یعنی ما با شرایطی مواجهیم که غرب در حال تجربه عبور از روح استعمار است. این مسلماً یک فرصت است، چون به ما اجازه میدهد از آخرین سالهای استعمار با سرعت عبور کنیم.
گزارش: «باغ اروپا» در پاییز ۲۰۲۶
مجری: ممنونم. چند سال پیش یکی از مقامات عالی اتحادیه اروپا گفته بود که اروپا «باغ» است و جهان «جنگل». این بخش را ببینید: در «باغ اروپا» چه خبر است؟
گزارش تلویزیونی: هفتمین قدرت اقتصادی جهان؛ یکی از پنج کشور جهان که در شورای امنیت سازمان ملل حق وتو دارد؛ برای آغاز یا پایان جنگ، در کنار همپیمانانی مثل آمریکا و انگلیس. مردم اینجا حدود ۸۰ سال بعد از جنگ جهانی دیگر از جنگ درکی ندارند، نه از محاصره و تحریم. فرانسه عضو ناتوست و بازیگر اصلی در اتحادیه اروپا. در پاریس، یا همان «جشن سیار»، رویداد دیگری در جریان است: مردمی که جوانان درصد بالایی از آنها را تشکیل میدهند در حرکتاند. پاییز ۲۰۲۶. تظاهرات با درگیری بین مأموران و تظاهرکنندگان تمام شد؛ با نارنجکهای ضدشورش و گاز اشکآور. هزار نفر از بازداشتشدگان بازجویی شدند؛ سه برابر آمار تظاهرات هفته قبل.
در تظاهرات ۲۴ اکتبر هم پلیس با تظاهرکنندگان درگیر شد و همچنان در آن منطقه گاز اشکآور زده میشود. در تظاهرات ۲۴ اکتبر، شنبه ۲ آبان، دولت فرانسه فراخوان داد و از ارتش درخواست کمک کرد؛ بنابراین علاوه بر نیروهای ضدشورش پلیس و مأموران ژاندارمری، نظامیان ارتش هم حضور داشتند. شاید برای مخاطبان برنامه «جریان» جالب توجه باشد که هفته گذشته شبها در پاریس مقررات منع رفتوآمد اجرا میشد؛ در دو منطقه پاریس از ساعت ۱۱ شب تا ۶ صبح کسی نباید تردد میکرد.
آیا اعتراضات اروپا و ایران قابل مقایسهاند؟
مجری: شما بیننده «جریان» هستید با عنوان «جریان غربزدگی»؛ در اروپا چه خبر است و انسان ایرانی چه تصویری از غرب دارد؟ آقای بیآزار، یکی از کارهایی که رسانهها مدام انجام میدهند مقایسه است. این وقایعی که در فرانسه آغاز شد به چند پایتخت اروپایی دیگر سرایت کرد؛ به ایتالیا رسید، به آلبانی رسید، به اسپانیا رسید. فارغ از اینکه علتش چه بوده، آیا اقتصادی بوده یا علل دیگری هم در آن شریک بوده، رسانهها به انسان ایرانی میگویند: خب مقایسه کن؛ الان چند هفته است که مردم در اروپا به اعتراض به خیابان آمدهاند، تو هم به اعتراض به خیابان میآیی. آیا اساساً این دو قابل مقایسه هستند یا نه؟ بهویژه در درجه خشونت، در نوع برخورد، در گروههای اجتماعی. آیا در فرانسه و اروپا میتوانند به خشونت تشویق کنند؟ سلبریتیها، هنرمندان و افراد شاخص چطور؟ اصلاً این اعتراضات علیه نظام سیاسی است یا مسئله اقتصادی است؟
بشیر بیآزار: شبههای که مطرح میکنند و بعضاً مقایسه میکنند، مخصوصاً این است که میگویند در چند هفتهای که در فرانسه اعتراضات بوده، با این سطح از خشونت، مثلاً کشتهای نبوده یا یک نفر کشته شده، و بعد این را با اعتراضات ایران مقایسه میکنند. من دیدهام کسانی که این کار را میکنند بعضاً کارشان یا در حوزه رسانه است یا حوزه سیاست؛ من درباره اینها از لفظ «شیادی» استفاده میکنم، چون خودشان میدانند این مقایسه از اساس اشتباه است ولی با علم به آن چنین شبههای را مطرح میکنند.
ببینید، من یک جایی عرض کردم که اگر شرایطی که در ایران اتفاق افتاد در هر کجای دیگر دنیا اتفاق میافتاد... در حادثهای که در دیماه در ایران افتاد، طبق آمار حدود ۳۲۰۰ نفر تلفات و کشته داشتیم، از شهدا و تروریستها و همه اینها. با این پشتیبانیای که برای ایجاد چنین اتفاقی در ایران شده بود، اگر در فرانسه اتفاق میافتاد، من میتوانم به شما بگویم تعداد کشتهها... چون اینها کشتار میلیونی هم دارند؛ یعنی اروپاییها اصولاً ذاتشان ذات وحشی است؛ اگر کراوات دارند، اگر ادکلن زدهاند، یک مشت جلاد و قاتلاند. اینها واقعاً در دنیا جنایتهایی انجام میدهند که در هیچ کجای دنیا مشابهش را نمیبینید.
مجری: به کشتار ختم نشد؟
بشیر بیآزار: بله، علتش این است که آنجا یک سری قوانین برای اعتراض وجود دارد که معترضین را مشخص میکند. بهعنوان مثال، اگر یک معترض سلاح دست بگیرد و بهسمت پلیس شلیک بخواهد بکند، برایشان غیرقابلتصور است؛ یعنی چنین چیزی قابلتصور هم نیست. در عین حال رسانهای وجود ندارد که مردم را تحریک کند یا آموزش کشتار بدهد. به شما بگویم که بعضیها میگویند چرا در فرانسه اینترنت قطع نمیشود؟ اینترنت در فرانسه حتماً محدود شده است؛ همین الان هم دیروز اعلام کردند که احتمال قطع شدنش وجود دارد. اینترنت ابزاری است که فقط در ایران، یا بعضاً جاهایی که اینها میخواهند پروژههایی را انجام بدهند، به ابزار تروریستی تبدیل میشود. اگر اینترنت در هر جای دنیا تبدیل به ابزار تروریستی شود، قطعاً قطع میشود. در فرانسه به هیچ عنوان کسی حق ندارد از صفحه اینستاگرامش آموزش بدهد که مثلاً به مأمور رحم نکنید، اگر دیدید تکهتکهاش کنید، آموزش ساخت سلاح بدهد، یا آموزش بدهد چطور باید به مراکز نظامی حمله کنید.
مجری: آیا این ویژگی مثبتی است که در آنجا قانونی وجود دارد برای اینکه مردم اعتراض کنند، یا از سمت دیگر منفی است که چنین قانونی اینجا وجود ندارد؟
بشیر بیآزار: نه، من از این جهت عرض کردم که این قیاس اساساً غلط است؛ چون شرایط ما و شرایط اروپا و فرانسه مطلقاً یکسان نیست. آنجا به هیچ عنوان عوامل خارجی در اعتراضات دخیل نیستند؛ یعنی ریشه کاملاً داخلی دارد. گروههای تروریستی نیستند، موسادی وجود ندارد، آموزشدیدههای تجزیهطلب وجود ندارند، اصلاً برنامهریزی برای کشتار نشده است. میبینید هیچ دولت خارجی حمایت نمیکند و سلاح نمیفرستد. اینها را عرض کردم که بگویم این قیاس اصولاً غلط است. حتماً اعتراض حقی است که تمام جوامع بشری میتوانند از آن استفاده کنند، منتها قیاس اعتراضات در فرانسه و اعتراضات در ایران اساساً غلط است، چون در ایران همین فرانسویها نمیگذارند اعتراض در حد اعتراض بماند.
فرانسه را مثال میزنم بهعنوان کسی که الان درگیر آتشی شده که دوست داشت در ایران برپا شود. اگر در فرانسه، فرض کنید، کومله بود، سازمان مجاهدین خلق بود، تجزیهطلبها بودند و مرزها درگیر میشد، آنوقت تعداد کشتههایی که میدیدید... آن سه هزار نفر که در ایران بود عددی است که مطلقاً هیچکدام از اینها را ندارند. تکوتوک ممکن است کسانی باشند که اعتراض خارج از چارچوب بخواهند بکنند، ولی قالب اعتراضات اینطور نیست؛ برخلاف ایران که اعتراضات سریع تبدیل به براندازی میشود. در فرانسه اصلاً موضوع براندازی نیست.
ریشههای غربزدگی
مجری: آقای دکتر، شما آمدید برای ما غرب را توصیف کردید؛ کسانی که به فرنگ سفر کردند، از بازرگانان تا بعدها محصلین و روشنفکران. چرا بعد از حدود ۱۷۰ سال، الان که ارتباطات بیشتر شده و دیگر آشنایی ما با غرب غیرمستقیم نیست، با وجود همه این تحولات هنوز غربزدگی وجود دارد؟ مثالش همین تحولاتی که الان در اروپا رخ میدهد: برخیها میگویند خب همین هم نقطه قوت است؛ یعنی نقطه ضعف غرب را، که مردم بهعلت گرانی و مسئله معیشت به خیابان ریختهاند، نقطه قوت میدانند و بعد میزنند بر سر شرایط فعلی ما. چه میشود که در هر صورت من پذیرفتهام غرب برتر است، و چرا این برتری از ذهن ما از بین نمیرود؟
دکتر شهریار زرشناس: نظام جهانی تقریباً در رنسانس شکل گرفت و سنگبنایش با حرکتی تحت عنوان «عصر اکتشاف» گذاشته شد؛ بعد عصر استعمار شروع شد. یک نظم فراگیر جهانی بر پایه محوریت اربابان سرمایهداری متروپل، که عمدتاً اروپایی بودند و بعد آمریکایی هم شدند، شکل گرفت و در پایان قرن هجدهم و در قرن نوزدهم این نظم تمام دنیا را تحت سلطه خودش گرفت. آنچه به آن «نظام جهانی» میگویند همین است: یک نظم دولایه. یک لایه، که امروز عمدتاً G7 و چند کشور دیگر است، و لایه دیگر بقیه کشورها که باید میشدند کشورهای پیرامونی؛ منابع طبیعیشان غارت میشد، نیرویشان استثمار میشد و خودشان تبدیل به بازار مصرف میشدند.
این نظام جهانی برای اینکه بتواند این مدل را جهانی و فراگیر کند چند کار باید میکرد؛ یکی از کارهایش این بود که صورتبندیهای تاریخی جوامع تحت سلطه را عوض میکرد. این کار را با ما کرد، با مصر کرد، با آرژانتین، با مکزیک، با ترکیه، با هند کرد؛ یعنی هرجا رفت و کشورها را تحت سلطه قرار داد، فرماسیونها را عوض کرد. در ایران ما هم این نظام از قاجاریه شروع شد؛ از دوره فتحعلیشاه قاجار، با ورود اولین هیئت استعماری انگلستان، روندی شروع شد. این روند چند نقطه عطف داشت؛ دوره ناصری یک نقطه بود و نقطه کلیدیاش پهلوی بود، که آمدند فرماسیون تاریخی جدیدی بیاورند بر مبنای نوعی تقلید از مدرنیته غربی؛ تقلیدی که سطحی است و چون سطحی است ناکارآمد و بحرانساز است. ساخت اقتصادی ما را از اقتصاد سنتی کشاورزی به یک سرمایهداری شبهمدرن وابسته و ناکارآمد تبدیل کردند، که بسیاری از بحرانهایی که امروز در عرصه اقتصاد داریم میراث آن سرمایهداری است. همچنین ساخت فرهنگی و هویت ما را با نوعی تلاش باستانگرا در دوگانه ایرانیت و اسلامیت دستخوش تقابل کردند، در حوزههای مختلف.
حاصل این فرایند این است که انسان ایرانی و عالم ایرانیاسلامی بهمثابه ارتجاع و بهمثابه عقبماندگی باید تغییر کند، باید نادیده گرفته شود، و مدرنیته باید معیار شود، باید کمال شود، باید نقطه اوج شود. وقتی چنین کاری کردید، این فقط با ما نیست، عزیزان؛ برای آشنایی، کتاب تیلمان اورس، «ماهیت دولت در جهان سوم» را بخوانند؛ خود غربیها میگویند همهجا این کار را کردند. این یک نوع تحمیق، یک نوع استحمار و یک نوع خودباختگی گفتاری است که ما فکر میکنیم مدرنیته معیار همهچیز است و غرب نقطه اوج و قله و صورت کامل پیشرفته است. این باعث میشود که هر اتفاقی میافتد این ذهنیت مقاومت کند و نشکند: نمیبیند پلیس فرانسه خشن است، نمیبیند در غرب استبداد وجود دارد، نمیبیند در فرانسه، در آمریکا، در انگلستان، در آلمان کارتنخواب داریم، آدمی که در سطل آشغال غذا برمیدارد داریم، فاصله طبقاتی داریم. اینها را نمیبیند.
نخبگان و غربزدگی
مجری: خیلی ممنونم، آقای دکتر. آقای قریشی، وقتی از غربزدگی حرف میزنیم، حتماً بخشی از مخاطبان تمرکزشان بر این است که روی مردم کار شده؛ رسانهها در همه سالها، پیش از انقلاب اسلامی هم. اما بخش مهمی از غربزدگی در جریان نخبگانی است. چرا با وجود اینکه جریان نخبگانی فضای تحقیق، دسترسی به رسانه و دسترسی به اطلاعات دارد... شما در همین یک ماه اخیر دیدید این جریان یک بار نگفت که مثلاً در اروپا چه خبر است، آنجا هم گرانی هست و مردم بهخاطر گرانی به خیابان میریزند. مردم را میگذاریم کنار و میگوییم مردم آماج حملات رسانهها هستند؛ اما نخبگانی که فرصت تحقیق دارند چرا غربزده میشوند؟
قیس قریشی: نگرانی ما در غرب آسیا این است که نخبگان ایرانی خیلی «لبنانیزه» شوند؛ در لبنان یا در سوریه این اتفاق افتاد، در عراق هم. این تصور غلط نسبت به غرب در این کشورها به بحث تمامیت ارضی و ابعاد مختلف آسیب جدی زد. دلیلش را شاید اساتید بهتر بتوانند بگویند؛ ولی از اینجا میتوانم بگویم که این تبدیل به چالش بزرگی برای ما شده است. ما نمیتوانیم چالاک باشیم در لحظاتی که ساختار تصمیمگیری کشور باید چالاک باشد؛ واقعیتش این است که نمیتوانیم موضع درستی انتخاب کنیم، چون حاکمیت درگیر طیفی در کشور است که باید قانعشان کند.
این طیف آقای زلنسکی را در دفاع از اوکراین در برابر روسیه قهرمان میداند، ولی ژنرال ایرانی را در دفاع از ایران در برابر آمریکا و اسرائیل قهرمان نمیداند. میگفتند رئیسجمهور اوکراین باید مقاومت کند و قهرمان است؛ در حالی که اگر مقایسه کنیم، یک قدرت بزرگ اتمی به یک قدرت متوسط حمله کرده، در روسیه و اوکراین؛ اینجا هم همین اتفاق افتاده. آنجا، در فرانسه، ژنرال دوگل اسطوره آزادیخواهی و استقلالطلبی است، ولی سید حسن نصرالله را سلبریتی مینامند چرا استقلال برای ایران و متحدین ایران بد است و برای اوکراینی خوب است؟ احتمالاً چون دوگل چشمآبی بوده؛ فقط همین برای خوببودن چهرهاش کافی است.
نگاهِ ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال قبل کاملاً با من چه کار دارد؟ آنها صرفاً نگاه امنیتی به من داشتهاند، ولی نگاه من به آنها خیلی خوشبینانه بوده است؛ من مرتب، حداقل در دوران قدرتم، باوری به آن منظومه داشتم و فکر میکردم در هر شرایطی خیر مرا میخواهد. در صورتی که خیلی مشخص است، ما حتی در آن چالشهای بین روسیه و انگلستان در تاریخ گذشتهمان در ایران خیلی بلاتکلیف بودیم، و همین الان هم خیلی بلاتکلیفیم؛ یعنی حاضر نیستیم ببینیم آرزوها و رویاهایی که حداقل در غزه و حداقل در خود اوکراین به باد رفتند. منظومه حقوقی، این اصرار بر نظم بینالملل و قانون بینالملل؛ قانونی نیست، وجود ندارد، و ما اصرار به قوانین و مفاهیمی داریم که اصلاً هیچکس رعایتشان نمیکند. من خیلی ناامیدم از اینکه این طیف از تجربه ایران، لبنان، سوریه و عراق واقعاً درسی گرفته باشد؛ برایشان قضیه، قضیه حیثیتی است.
به نظر من جوان دانشجوی ما اگر منابع جهانی را بخواند، خیلی بهتر از این است که بعضی از روزنامههای داخلی را بخواند؛ چون واقعاً مبنای خطرناکی دارد، پیشفرضی دارد که غرب آنقدر درست است که ما هر قدر در نظم او بازی کنیم آسیب نمیبینیم و حفظ میشویم؛ تا جایی که حتی بعضی افراد معتقدند غرب] میتواند به خاک ما اضافه کند، مثلاً افغانستان را اضافه کند و به ما برگرداند. من حداقل بهعنوان شهروند ایرانی از این طیف ناامیدم.
علوم انسانی و استعمارزدایی از دانش
مجری: ممنونم، آقای دکتر. این بخش پرسشهایم را مطرح میکنم و بعد از سمت حضار محترم سؤال و نکته و انتقاد خواهیم داشت. بخش مهمی که اجازه نمیدهد شهروند ایرانی مواجهه درستی با مسئله غرب داشته باشد — نه با غرب ستیز کند و نه کل غرب را مطلق بپذیرد و تسلیم شود — مسئله علوم انسانی است. خانم دکتر، آیا فکر میکنید با وجود همه این وقایع، بهویژه جنگی که خودمان پشت سر گذاشتیم، علوم انسانی حاضر نمیتواند این فرایند را ببیند یا علیه غرب اعتراض کند که وعدههایی که به ما دادی محقق نشده و حقوق بشری که میگفتی خودت به آن پایبند نبودی؟ آیا چنین انتظاری از علوم انسانی فعلی میشود داشت؟
دکتر حکیمه سقای بیریا: جریانی داریم از افرادی که استعمار را مطالعه میکنند و بحث استعمارزدایی از جهان را پیگیری میکنند، بهخصوص در آمریکای لاتین، که اصلاً عنوان میکنند کلیدواژه «تجدد» کلیدواژهای انحرافی است و بهتر است از عبارت «کلونیالیتی» استفاده کنیم؛ عبارت دقیقتر، «استعمارمندی» است؛ یعنی ساختارهای جهان در نظم جهانی استعماری بهگونهای به نفع اروپامحوری تغییر کرد که حتی پس از پایان استعمار رسمی هم همچنان جهان ما را اداره میکند. این را تقسیم میکنند به استعمارمندی دانشی، وجودی و اقتصادی. بحث استعمارمندی دانشی خیلی مهم است؛ یعنی چه چیزی «دانش» قلمداد میشود. همانطور که غرب در تجدد معیار نظم مطلوب را تعریف کرده است، معیار اینکه چه چیزی دانش است و چه چیزی نیست هم در غرب تولید میشود و بعد افسانه جهانشمولی به آن اضافه میشود.
علوم انسانی در شرایطی ایجاد شد که شرایط تولید دانش هیچوقت بهاصطلاح بیطرف نبوده است. یک زمانی جنگ سرد بر تولید دانش علوم انسانی حاکم بوده، درگیری فرهنگی آمریکا و شوروی، که سیا در آن بهشدت فعال بوده است برای جهتدادن به علوم انسانی. علوم انسانی فعلی ما چنین تبارشناسیای دارد. و همانطور که میبینیم عموم مردم دنیا در حال تغییر لنزند، بخشی از جامعه نخبگانی و دانشمند و فرهیخته در جهان، و حتی در جهان غرب، به دنبال تغییر لنز نسبت به علوم انسانیاند. این تعبیری که از امام شهید رسیده است، «تحول در علوم انسانی»، تعبیری بومی برای همین مقوله است؛ یعنی نیاز به شالودهشکنی، نیاز به عبور از این افسانه که ارزشهای غربی جهانشمولاند و آنچه غرب تولید میکند معیار نرمالبودن است.
مجری: خانم دکتر، در یک ماه اخیر چند مقاله درباره فرانسه نوشته شده که آنجا چه خبر است؟
دکتر حکیمه سقای بیریا: مقالهای از یکی از اساتید جامعهشناسی که پاکستانیالاصل است ولی در دانشگاهی در انگلیس تدریس میکند، درباره امام خمینی نوشته شده با عنوان «خمینی و استعمارزدایی از سیاست». ایشان اصلاً انقلاب اسلامی را در چارچوب عبور از اروپامحوری تعبیر میکند. اگر ما میبینیم نظریهپردازان و متفکرانی مثل شهید مطهری آن آثار را تولید میکنند، همچنان افراد و گروههایی در کشور داریم که در راستای تحول در علوم انسانی کار میکنند. منتها جریان تحمیل اروپامحوری در ایران در زمان پهلوی ایجاد شد، از پهلوی اول تا پهلوی دوم، و بعد از وقوع انقلاب اتفاقاً تهاجمیتر شد؛ نهتنها فعالیتش را متوقف نکرد، بلکه تهاجمیتر تلاش کرد و همراهی بخشی از نخبگان را به دست آورد.
مجری: منتها سؤال میماند دیگر: پس انقلاب اسلامی با این چالش میماند؟
دکتر حکیمه سقای بیریا: ببینید، ما در جهانی زیست میکنیم که در ایران رویاروییای در جریان است بین انقلاب اسلامی، بهعنوان جریانی اصیل و بومی ایرانی در عبور از اروپامحوری، و یک جریان غربزده مبتنی بر غربزدگی؛ از پیش از انقلاب تا امروز، همچنان این چالش برقرار است. منتها نگاه من این است که دیر یا زود همین نخبگانی که امروز نمیبینند در خیابانهای فرانسه چه خبر است، در خیابانهای اسپانیا و در آمریکا و در جاهای دیگر دنیا چه خبر است، بیدار خواهند شد. حالا بحث فلسطین را کنار بگذاریم، که در زمان نسلکشی غزه هم بسیاری از همین نخبگان خواب بودند و در حالی که برای اوکراین اشک ریخته بودند، برای فلسطین متأسفانه اشک نریختند، و برای مردم خودمان... ما باید به سطحی برسیم که همه انسانها را برابر ببینیم؛ یعنی هم برای جنگ اوکراین دل بسوزانیم، ولی عبور کنیم از آن چارچوبهای ذهنیای که ساختار استعماری برای ما میسازد؛ چارچوبهایی که اجازه نمیدهند، مثلاً، رویارویی روسیه و اوکراین را در یک فضای بیطرفانه ببینیم. وقتی به رویاروییهای داخل مرزهای ایران میرسیم، که بهوضوح مشخص است جریانهایی از بیرون دارند آن را هدایت میکنند و تلاش میکنند حتی به سمت جنگ داخلی برود، اگر کودتای ۱۸ و ۱۹ دی متوقف نشده بود ممکن بود با شرایطی مواجه شویم که بسیار پیچیدهتر از وضعیت فعلی باشد.
پرسش و پاسخ با حضار
مجری: خیلی ممنونم. شما بیننده برنامه «جریان» هستید. در این بخش سؤالات، نکات و انتقادات حضار را از اساتید داریم. بفرمایید سؤالتان را مطرح کنید.
یکی از حضار (۱): خسته نباشید. خدمت میزبان و اساتید گرامی عرض میکنم؛ سؤالم این است که یکی از اساتید گفتند من امیدی ندارم به کسانی که میتوانیم به آنها «غربزده» بگوییم و با دیدن حوادث هنوز بیدار نشدهاند، و یکی از اساتید گفتند دیر یا زود بیدار میشوند. میخواستم ببینم اصلاً امیدی هست که اینها بیدار شوند؟ این همه حادثه و اتفاق را میبینند یا نه؟
بشیر بیآزار: فرایندها طوری سرعت گرفته، در چالش یک نظم یا مرگ یک نظم، تضعیف یک نظم و زایش نظمی دیگر، که برای هر آدم متخصصی که پایبند به یک تحلیل باشد مشکل پیش میآید، چون سیر حوادث اینطور نیست. مثال عرض کنم: در یک هفته، ارتفاعات علیظاهر آسیب دید و برای ایران و متحد ایران بود؛ دو هفته بعدش متحد دیگر ایران بابالمندب را بهطور کامل ؛ تحلیل چقدر میتواند متفاوت باشد. حالا فکر کنید طیفی در کشور هست که بیست سال است یک تحلیل و یک نسخه دارد و یک حرف میزند: هر اتفاقی بیفتد، موازنه به نفع ایران تغییر کند، برود ببخشد؛ موازنه به ضرر ایران ختم شود، آن هم یک نسخه دارد. من فکر میکنم متأسفانه خودش را اصلاً در منظومه سیاسی غرب تعریف میکند؛ اینجا کار واقعاً مشکل میشود. با یک استاد دانشگاه یا یک فرد متخصص که بر اساس حوادث روز و تغییر موازنهها برآوردی دارد، رفتار میکنید، اما یک طیف هست که تحت هر شرایطی موضع خود را حفظ میکند.
ولی من احساس میکنم اینها اقلیتی مطلقاند که خودشان را به خواب زدهاند اما پرسروصدایند؛ شاید بعضی هم از سوی بعضی جریانات هدایتشدهاند، بعضی آگاهانه و شاید ناآگاهانه. اما اکثریت قریببهاتفاق ما در جامعه، چه عموم مردم و چه نخبگانمان، خودشان را به خواب نزدهاند؛ خوابند و بیدار میشوند. ما این را در غرب مشاهده میکنیم: نخبگانی که شاید پنج سال پیش ۱۰۰ درصد صهیونیست بودند، امروز از فلسطین دفاع میکنند. استثنای فلسطین در غرب شکسته شده است؛ چون در غرب جریان عدالتخواه داشتیم که معمولاً هم چپ بودند، اینها یک استثنا داشتند و آن استثنای فلسطین بود؛ همهجا سنگ عدالت را به سینه میزدند و به فلسطین که میرسید سنگ اسرائیل را به سینه میزدند. اینها امروز چرخش پیدا کردهاند. در سطح نخبگان و عموم جامعه به همین صورت است.
مجری: ممنونم. بفرمایید سؤالتان.
یکی از حضار (۲): ما در قانون مجازات اسلامی جرمی داریم به اسم کلاهبرداری. در رسیدگی به این جرم در پروندهها به این میرسیم که کسانی که بزهدیدهاند خودشان استقبال کردهاند از اینکه اموالشان را در اختیار آن کلاهبردار بگذارند. به نظر میرسد صحنه به این شکل است که در طول قرنها، یا در طول قرن گذشته، بهخصوص با بهوجود آوردن این سازمانهای بینالمللی، — که ما الان بهخصوص در اتفاقی که درباره خودمان و سازمان بینالمللی انرژی اتمی افتاد آنها به تمام دنیا گفتند: پیشرفت کنید؛ اگر میخواهید دنیای بهتری داشته باشید بیایید به این سازمانها بپیوندید؛ و از آن سازمانها مثل همان کلاهبردار استفاده کردند. این مثال را میخواستم بزنم. خیلی ممنونم، سپاسگزارم.
مجری: یکی از خانمها آن انتها سؤال دارند.
یکی از حضار (۳): گزارهای مطرح میشود، معمولاً از افرادی که ساکن اروپا بودهاند، که این تجمعات ضداستعماری یا تجمعاتی که برای حمایت از مردم فلسطین از هفتم اکتبر به بعد در کشورهای اروپایی و آمریکایی برگزار میشود، انگار در واقع بین جوانهای اروپایی مد شده است؛ یعنی طبق یک مُد این کار را انجام میدهند و ریشه ایدئولوژیک و عمیقی ندارد.
بشیر بیآزار: باید ببینیم آیا چیزی که مد میشود اصولاً نمیتواند درست باشد؟ یا هر چیزی که مد شود اشتباه است؟ همراهی با یک جریان و یک موج حتماً هست و اتفاق میافتد، اما اینکه بخواهیم بگوییم این فقط تحت تأثیر این موج و همراهی با جریان غالب است، اینطور نیست؛ چون مقاومتی که برای شکلنگرفتن چنین موجی وجود داشت مقاومت بیسابقه و عجیبوغریبی بود. مثلاً در خود فرانسه اتفاقاتی که میافتاد اصلاً حیرتانگیز بود. در هفتههای اول، پلیس ایستگاههای مترو — من خودم این را با چشم دیدم و غیرقابل باور است — وقتی تظاهراتی اعلام میشد جلوی ایستگاههای مترو میایستاد و کسانی را که از ایستگاه بیرون میآمدند و ظاهرشان شبیه کسانی بود که به آن تجمع میروند، فقط بهخاطر ظاهرشان، بیآنکه پلاکارد یا چیزی داشته باشند، ۱۷ یورو جریمه میکرد. خیلی عجیب بود؛ بیمنطقتر از این تقریباً قابلتصور نیست. فشار خیلی سنگین بود که این جریان و این مُد شکل نگیرد.
اتفاقی که این بار افتاد و به نظر من باعث شد این موج شکل بگیرد این بود که اطلاعرسانی بعد از هفتم اکتبر از دست رسانههای اصلی و رسانه جریان اصلی خارج شده بود. یعنی همین گوشیهای موبایل، همین اطلاعرسانیای که از درون خود غزه اتفاق میافتاد، باعث شد تصویری که ارائه میشود برای اولین بار با تصویری که در طول این چند دهه عرضه میشد متفاوت باشد. چون رسانه اصلی در دست آنها بود، اما مصرفکننده رسانه غیررسمی، اینستاگرام و فضای مجازی، چه کسانی هستند؟ همین جوانها؛ از نوجوانی تا مثلاً سیوسه، سیوچهار سالگی؛ اینها مصرفکننده رسانهای بودند که دست غربیها و رسانه اصلی دیگر به آن نمیرسید؛ کنترلش از دست رفت. بله، حتماً موجی که شکل گرفت باعث گسترش آن شد؛ در هر پدیده بشری ممکن است موج باعث افزایش جمعیت شود و آنجا هم این اتفاق افتاد؛ ولی ریشهاش حتماً این نبود؛ ریشهاش آگاهی بود.
پیشبینی آینده اعتراضات
مجری: جناب آقای بیآزار فرمودند خشونتی بیسابقه در فرانسه به وجود آمده است. مشخصاً اتفاقی که در اسپانیا افتاده، که با هفتم اکتبر همراه بود... رهبری این جریانات که در فرانسه اتفاق میافتد با کیست و به چه نتیجهای میرسد؟ بفرمایید، آقای دکتر.
دکتر شهریار زرشناس: اگر بخواهیم از اسامیای استفاده کنیم که اینها برای بهار عربی به کار میبردند، میگفتند «جنبشهای اعتراضی». شما الان زنجیره اعتراضات را ببینید؛ انگلستان وضعیت اقتصادیاجتماعی متفاوتی دارد و همین مسئله آن را جدا کرد، ولی مطمئن باشید اگر این روند ادامه پیدا کند و کنترل نشود، آنجا را هم میگیرد. از نظر قابلیت و توان اقتصادی این کشورها با هم متفاوتاند؛ مثلاً آلمان مقداری قویتر است، فرانسه وضعیت آسیبپذیرتری دارد، پرتغال و اسپانیا یک دوره خیلی بد بودند و الان کمی بهترند. ولی آنچه اتفاق افتاده این است که سکتهها در دورههای مختلف زمانی برای همه افتاده است. اینکه چرا الان روی انگلستان کمتر است، یک فاکتور فرهنگی دخیل است و یک فاکتور هم وضعیت اقتصادی.
مجری: پس چرا در اسپانیا که با فلسطین تجمعات بوده... شما پاسخ بدهید.
بشیر بیآزار: نه، من نگفتم که ریشه این خشونت آن است. عرضم این بود که اتفاقی که در کل اروپا میافتد، از جمله اسپانیا، تفاوتی ندارد؛ اسپانیایی هم شهروند اروپایی است. این نگاهی که الان شکل گرفته و این مبارزهای که با مظاهر ظلم میکنند، که حالا ممکن است این مظهر ظلم نبود کولر و گرما باشد یا نبود معلم باشد، تا الان که عمیقتر شده، ریشهاش بهخاطر آن تغییر زاویه نگاهی است که برای شهروند اروپایی بعد از هفتم اکتبر اتفاق افتاد؛ اینها یکدفعه بیدار شدند و دیدند دنیا آن چیزی که فکر میکردند نبوده و همه ساختار الان زیر سؤال میرود. حالا در اسپانیا اعتراضات هست، در فرانسه و انگلیس و صربستان هم الان اضافه شده، جاهای مختلف. اگر عمقش را نگاه کنیم، به بیداریای برمیگردد که در کل اروپا شکل گرفته آقای دکتر میگویند «بهار اروپایی» — مثل بهار عربی که اتفاق افتاد و در هر کشور دلایل یکسان نبود و هرجا به یک بهانهای شروع شد — اتفاق این است که موجی شکل گرفته و من دارم میگویم این موج از هفتم اکتبر در اروپا شکل گرفته است.
مجری: پیشبینی شما از پایان اعتراضات و سرکوبهای فرانسه چیست؟
دکتر شهریار زرشناس: من گمان نمیکنم الان در مقطع و چشمانداز کنونی، این اتفاق تغییرات بنیادین کوتاهمدتی در ساختار اقتصادی یا سیاسی کشورهای اروپایی ایجاد کند. اما اینها مثل قطعات یک پازلاند که کنار هم قرار میگیرند و در افق میانمدت، جابهجایی ساختار قدرت در نظم جهانی را کامل و عملیاتی میکنند. آنچه هست بهتدریج از نفسافتادن قدرتهای سرمایهداری متروپل، یعنی اروپایی، آمریکایی، انگلوساکسون است که حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال نقطه هژمونیک نظام جهانی بودند. الان یک جابهجایی بزرگ رخ میدهد که بهتدریج ساختار را به آن سمت میبرد، یعنی به سمت شرق جغرافیایی — که از نظر من همچنان غرب تاریخی است — و در ساختار هژمونیک تغییر ایجاد میکند.
ادامه پرسش و پاسخ
مجری: خیلی ممنونم. چند سؤال دیگر داشته باشیم؛ شما بفرمایید.
یکی از حضار (۴): چرا با اینکه نزدیک به ۵۰ سال از انقلاب اسلامی میگذرد، هنوز جمهوری اسلامی نمیتواند روی طبقه نخبگانی خودش در سطح آموزش عالی کشور مسلط باشد؟ آیا این آسیبشناسی شده است؟ ما کمبود نخبه انقلابی داریم که نمیتوانند جلوی این غربزدهها بایستند، یا نخبههای انقلابی ما حاضر نیستند هزینه بدهند؟
دکتر حکیمه سقای بیریا: من عرض کردم که انقلاب اسلامی پیشرو بوده و همچنان هم پیشرو است در بحث عبور از غربزدگی؛ ولی این چالشی که میفرمایید این تصویر را کمی کدر میکند؛ یعنی پس چرا دانشگاههای ما همچنان این وضعیت را دارند؟ ما در دنیا مقولهای داریم به نام «استعمارزدایی از دانشگاه». به نظر من ما این پروسه را بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بهصورت ساختاری طی نکردیم. تا حدود زیادی حرکتهای خوبی انجام گرفت، ولی گاهی ما عاملیتمحور نگاه میکنیم؛ یعنی میگوییم اگر تعداد اساتید انقلابی چنین و چنان باشد دانشگاه درست میشود. اما خود ساختار تولید دانش باید از استعمارمندی عبور کند. آن مباحثی که بارها از امام شهید میشنیدیم، اینکه چرا دانشگاه ما و بعضی از نخبگان دانشگاهی ما همچنان خودشان را محصور کردهاند در تولیدات دانشی غرب که ۲۰ سال پیش تولید شده؛ حتی ۲۰ سال از قافله عقباند. بعضی جریانها در بعضی جاها در دانشگاههای ما صداهای خیلی عجیبوغریبی از آنها شنیده میشود؛ مثلاً میگویند «ما را چه به نظریهپردازی!» ببینید، تا زمانی که از این وضعیت عبور نکنیم، دانشگاه برای ما نخبه انقلابیِ عبورکننده از وضعیت استعمارمندی تولید نخواهد کرد؛ بنابراین یکی از کارهایی که میتواند در این زمینه کمک کند این است که هر کس امکانش را دارد از دریچههایی که به جهان هست نگاه کند و ببیند چه جریانهایی در حال گفتگو درباره استعمارزدایی از دانشگاهاند و چه میگویند. این میتواند کاملاً به ما کمک کند از این وضعیت فعلی عبور کنیم.
مجری: بسیار ممنون. انتها بفرمایید، سؤال مطرح کنید.
یکی از حضار (۵): بسمالله الرحمن الرحیم. امام شهید در بحث نظم نوین جهانی سه شاخصه را مطرح کردند: یکی اینکه آمریکا دستوپایش را از منطقه غرب آسیا جمع میکند؛ دوم اینکه علم و فرهنگ و هنر و اینها به منطقه غرب آسیا برمیگردد؛ و سوم اینکه جبهه مقاومت گسترش پیدا میکند. آیا میتوانیم اتفاقات فرانسه را در چارچوب این موضوع صورتبندی کنیم یا به آن بپردازیم؟ بین این دو ارتباط وجود دارد یا نه؟
قیس قریشی : بله، ولی نمیتوانیم نتایج فوری متصور باشیم؛ واقعیت این است که فرایندی شکل گرفته و در این فرایند، به نظرم در آینده نزدیک انگلستان هم شامل این اعتراضات میشود. مخصوصاً بعد از عملیات «سیفالقدس» در سال ۲۰۲۱ خیلی مشخص بود که فضای مجازی و فضای خارج از رسانههای سنتی چقدر میتواند اثرگذار باشد. خیلی از ناظران از آن عملیات و واکنشی که جامعه غرب نشان داد — و برای اولین بار بود که جوانهای غربی جرئت ابراز حمایت از فلسطین را پیدا کردند — متوجه شدند که انگار هیمنه رسانه جریان اصلی تمام شد. ولی این یک فرایند است. چه در بحث خواستههای جوامع غربی، چون حکومتهای سیاسی بهشدت پراشتباه عمل کردند: کسی که برگزیت را دیده بود، واقعاً قابلپیشبینی بود که چه بلایی سر انگلستان میآید؛ رفتار دولت بریتانیا در زمان بحران کرونا مشخص بود چه آسیبی به اقتصاد بریتانیا میزند؛ و در آینده نزدیک موضعی که دولت بریتانیا در جنگ اوکراین گرفت — که واقعاً غیرضروریترین جنگی بود که با فرمان آمریکا شروع کردند و الان آمریکا خودش را کنار کشیده و میگوید شما بجنگید — تحولات خیلی جدی در اروپا شکل گرفته، ولی اینکه کجا به نتیجه میرسد و ختم به چه میشود، به نظرم باید تن به فرایندهایی میانمدت و بلندمدت بدهیم.
مجری: ممنونم. شما بپرسید، بعد شما.
یکی از حضار (۶): ما فرض میکنیم که این اعتراضات تمام میشود، یا هر اتفاقی که میافتد، نظام سلطه غرب از بین میرود و نظام سرمایهداری از بین میرود. خب، مردمی که آنجا زندگی میکنند نیاز به یک نظام جایگزین دارند. ما بهعنوان کسانی که ادعا میکنیم در تلاش برای نابودی نظام سرمایهداری غرب هستیم، سؤالم این است که برنامه ما برای آینده جهان چیست؟ ما نمیتوانیم بگوییم «مرگ بر آمریکا، مرگ بر اسرائیل» و تلاش کنیم نظام شما از بین برود ولی جایگزینی نداشته باشیم. ممنونم.
دکتر شهریار زرشناس: تشکر. واقعیت امر این است که نظام دانشگاهی ما در بدنه اصلیاش تفکرسوز و خلاقیتکُش است و اصلاً کاری با تفکر ندارد؛ ترجمهگذاشته است. نکتهای که حضرتعالی اشاره کردید بسیار عالی و درست است. وقتی انقلاب اسلامی رخ داد، در ساخت سیاسی بدیل داشتیم؛ بهجای ساخت سیاسی شبهمدرن در ایران، که رژیم پهلوی بود، و بهجای نظم سیاسی بینالملل، که عمدتاً دموکراسی لیبرال بود ولی اساساً بر پایه سکولاریسم اومانیستی قرار داشت. اما در عرصه اقتصاد و فرهنگ بدیل نداشتیم. فرمایش شما کاملاً صحیح است: مشکل اصلیای که جمهوری اسلامی در این ۴۰ سال پیدا کرد این بود که نتوانست اقتصاد سرمایهداری شبهمدرنِ بهجامانده از رژیم پهلوی و استعمارساخته را، که علت اصلی بحرانهای کنونی است و علت اصلی وضع اقتصادی ماست، جانشین کند. دقیقاً همین بود؛ چون نظریه بدیل نداشت، چون در این حوزه تفکری که بتواند بهصورت آلترناتیو چیزی بسازد و جای آن بگذارد وجود نداشت.
در حوزه فرهنگ هم همینطور است. علت اینکه ما مقهور گفتمان فرهنگ شبهمدرن شدیم و یک ارتجاع شبهمدرن در حوزه فرهنگیاجتماعی و سبک زندگی از میانه دهه ۱۳۷۰ مجدداً آمد و مسلط شد، و نتیجهاش را در انتخابات میبینیم، همین است: هرچه یک جریان حرف میزند کسی نمیشنود، جریان دیگر تکان میخورد، توهم میبافد و بقیه میپذیرند؛ علتش آن مسلطشدن گفتمان نوع خاصی از اندیشه است، چون ما در فرهنگ و اقتصاد بدیل نظری نداشتیم. فرمایش شما کاملاً صحیح است. اگر به این بحران نتوانیم خاتمه بدهیم مشکلات جدی خواهیم داشت؛ باید کمک کنیم و زمینه افقگشایی تفکری بیشتر فراهم شود. خیلی ممنون.
مجری: بفرمایید.
یکی از حضار (۷): وظیفه آحاد مردم در پاکسازی این جریان غربگرا و اپوزیسیون چیست؟
دکتر حکیمه سقای بیریا: نسخهای که به نظرم میرسد باز همان تغییر لنز است؛ یعنی اگر عموم جامعه در برآوردشان از خیر عمومی و نظم مطلوب به سمت عبور از اروپامحوری و عبور از غربزدگی بروند، ما در انتخابهایمان متفاوت عمل خواهیم کرد. و اینجا باید نهتنها در رفتارها تجدیدنظر کنیم، بلکه باید به جهانبینی توحیدی و به ارزشها و هنجارها بازگردیم، که اینها هستند که رفتارها را میسازند. در عموم جامعه یک حرکت بهاصطلاح جهادی را باید ببینیم؛ اینکه هیچکدام از ما خودمان را مصون از اروپامحوری نبینیم؛ یعنی حتی مننوعی که ممکن است ظاهرم عاری از آثار اروپامحوری باشد، اگر درون خودم را بگردم ممکن است رگههایی از آن ویروس لیبرال را در خودم ببینم که رسوخ کرده و جای خودش را در انتخابهای من نشان میدهد. خیلی ممنونم. به نظرم این حرکت عمومی در نهایت میتواند ما را به انتخابهای درست برساند.
تفاوت تأثیر اعتراضات در غرب و ایران
مجری: پرسشی را مستقیماً از جناب آقای قریشی دارم. اشاره شد که اثر این نوع تجمعات و اعتراضات داخل فرانسه و داخل غرب، آنی است و دوام ندارد. مثلاً ویدیویی در آمریکا پخش شد که پلیسی زانویش را روی گردن جورج فلوید گذاشته بود و باعث مرگ او شد؛ بعد نهفقط در آمریکا، در خیلی از کشورهای غرب تجمعات و تظاهراتی با شعار «سیاهپوستها حق زندگی دارند» راه افتاد و بههرحال تحولاتی در جامعه غرب رقم زد؛ منتهای مراتب آن تحولات به نظر من هم خیلی زودگذر بود، اما آنی بود. پرسش من این است: تأثیری که مثلاً اتفاقات سال ۱۴۰۱ روی سبک زندگی مردم داخل ایران گذاشت، چه کوتاهمدت و چه بلندمدت، چطور اینقدر سریع و اثربخش بود و فراموش نشد؟ هر سال از بعد از ۱۴۰۱ به آن قائله اشاره میشود، اشاره مستقیم؛ اما از بعد از مارس ۲۰۲۰ دیگر تقریباً هیچ اشارهای به قائله آمریکا و اتفاقاتی که در جهان رخ داد نمیشود.
قیس قریشی: فاصله خیلی فاحشی بین نگاه جهان و تعریف ایران در نگاه غرب وجود دارد؛ تمرکزی که غرب روی حوزه امنیت و جامعه و اجتماع ایران دارد. ایران جزو معدود کشورهایی است که این میزان شبکه فارسیزبان علیه نظام سیاسیاش فعالیت میکند. فرض کنید کشور ترکیه به زبان فرانسوی برای ایجاد خلل در امور فرانسه شبکه راه بیندازد. این باعث میشود پدیدهها در ایران، متأسفانه، هم خشنتر باشند و — مانند ایران در غرب آسیا و در جنوب جهان — با خشونت بیشتری همراه باشند، چون فشار و تحریک قوی داده میشود و کارهای واقعاً عجیبوغریبی انجام میشود. مثلاً در انگلستان جرم تشویق به خشونت در هر بُعدی وجود دارد؛ تنها جایی که این قانون عملاً اجرا نمیشود ایران است، که شما کاملاً میتوانید چطور کوکتل مولوتف بسازید، چطور پلیس بکشید. جمهوری اسلامی خیلی علاقهای ندارد که در مبانی و مسائل حقوقی خودش را بروز بدهد و مثلاً یک دستور کار به سفارتهایش بدهد که چطور برخورد کنند؛ چون در خود قوانین بریتانیا هم فضایی برای برخورد با این موارد وجود دارد.
ولی در اروپا و غرب، چون تمرکز امنیتی بهطور فشرده از سوی بقیه جهان به سمت آنها نیست، فرایندها طبیعیتر میشوند. یعنی زمان میبرد که شهروند اروپایی بفهمد ۵۰، ۶۰ سال درباره اسرائیل به او دروغ گفتهاند؛ خیلی زمان میبرد که به این جمعبندی برسد که اسرائیل شبیه رژیم آپارتاید است و تغییر ایجاد کند. در قبال آپارتاید هم زمان طولانی برد تا شهروند اروپایی نسبت به آن جنایتها قیام کند. به نظرم ابزارهایی که ما داریم نسبت به ابزارهای اروپاییها تفاوت زیادی ایجاد میکند.
پایان نشست
مجری: خیلی ممنونم از همراهی شما، حضار محترم. ممنونم از همراهی شما، مردم عزیز، با برنامه «جریان». در فرصتی دیگر به موضوعی دیگر در نشستهای «جریان» خواهیم پرداخت.