مجری؛ حسام‌الدین خضری: پیشرفت فناوری در جهان سرعت زیادی پیدا کرده و یکی از مهم‌ترین موضوعات امروز، هوش مصنوعی است. شاید در گذشته بیشتر درباره سواد رسانه‌ای صحبت می‌کردیم، اما حالا لازم است کودکان با هوش مصنوعی و کاربردهای آن هم آشنا شوند.
کتابی با عنوان :هوش مصنوعی برای کودکان» در دست دارم که برای آموزش مفاهیم این فناوری به زبان ساده تهیه شده است. خانم حکیمی‌مقدم، از عوامل تهیه این کتاب، مهمان برنامه هستند. خوش آمدید. ابتدا خودتان را معرفی کنید.
خانم حکیمی‌مقدم: سلام عرض می‌کنم خدمت شما و همه بینندگان عزیز. امیدوارم روز خوبی داشته باشید. من حکیمی‌مقدم هستم، کارشناس ارشد مهندسی کامپیوتر از دانشگاه تهران. بیش از ده سال است که در زمینه آموزش فناوری، برنامه‌نویسی و مفاهیم مرتبط به کودکان و نوجوانان فعالیت می‌کنم و در سال‌های اخیر آموزش هوش مصنوعی نیز به این فعالیت‌ها اضافه شده است.
مجری: چه شد که به فکر تهیه کتابی درباره هوش مصنوعی برای کودکان افتادید؟
خانم حکیمی‌مقدم: علاقه من به هوش مصنوعی از دوران دبیرستان شروع شد؛ یعنی حدود بیست سال پیش. در دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد هم در همین زمینه فعالیت کردم.
آن زمان بعضی‌ها می‌پرسیدند چرا روی هوش مصنوعی کار می‌کنید و این حوزه چه کاربردی دارد. اما من معتقد بودم که هوش مصنوعی در آینده می‌تواند بسیاری از کارهای انسان را ساده‌تر کند و به بهتر شدن زندگی کمک کند.
از طرف دیگر، به نوشتن کتاب علاقه داشتم و چون با کودکان کار می‌کردم، دوست داشتم مفاهیم فناوری را برای آن‌ها ساده و قابل فهم کنم.
مجری: ایده نوشتن این کتاب از همان علاقه شخصی شکل گرفت؟
خانم حکیمی‌مقدم: بله. یک روز پدرم پیشنهاد کرد که در حوزه هوش مصنوعی برای کودکان کتاب بنویسم. این پیشنهاد برایم جذاب بود.
ابتدا تصمیم گرفتم کتاب را از ابتدا بنویسم و برای همین شروع به تحقیق کردم. بعد به این نتیجه رسیدم که بهتر است ببینم در کشورهای دیگر چه کتاب‌هایی برای آموزش این مفاهیم به کودکان تولید شده است.
در همین بررسی‌ها به کتابی رسیدم که به نظرم بسیار مناسب بود. نویسنده آن در حوزه فناوری تخصص داشت و خودش هم دغدغه آشنا کردن فرزندش با تکنولوژی را دنبال می‌کرد. مجموعه‌ای از کتاب‌های آموزشی برای کودکان نوشته بود و تصمیم گرفتیم یکی از آن‌ها را ترجمه کنیم.
مجری: پس کتاب ابتدا ترجمه بود، اما ظاهراً بخش‌هایی هم به آن اضافه کردید.
خانم حکیمی‌مقدم: بله. پس از ترجمه متوجه شدیم که بعضی توضیحات و مثال‌ها برای کودکان ایرانی چندان قابل فهم نیست.
به همین دلیل، تصمیم گرفتیم بخش‌هایی را تألیف کنیم و توضیحات بیشتری به کتاب اضافه کنیم. تلاش کردیم مفاهیم هوش مصنوعی را با مثال‌های ساده‌تر و نزدیک‌تر به تجربه کودکان ایرانی توضیح بدهیم.
در نتیجه، کتاب فقط یک ترجمه مستقیم نیست و بخش‌هایی از آن حاصل تألیف و بازنویسی آموزشی است.
مجری: این کار را چه زمانی انجام دادید؟
خانم حکیمی‌مقدم: حدود دو سال پیش کار تهیه و ترجمه کتاب را شروع کردیم.
مجری: به نظر شما چرا لازم است کودکان از سنین پایین با هوش مصنوعی آشنا شوند؟ آیا ناآشنایی با این فناوری می‌تواند برای آن‌ها مشکل‌ساز شود؟
خانم حکیمی‌مقدم: اگر کودکان ندانند هوش مصنوعی چیست، چگونه کار می‌کند و چه کاربردهایی دارد، ممکن است از آن درست استفاده نکنند.
برای مثال، ممکن است به‌جای اینکه تکالیف مدرسه را خودشان انجام بدهند، سؤال‌ها را به یک ابزار هوش مصنوعی بدهند و پاسخ آماده دریافت کنند.
ما همیشه به دانش‌آموزان می‌گوییم هدف این نیست که هوش مصنوعی به جای شما فکر کند یا تمام مسئله‌های درسی را حل کند. هدف این است که از آن برای یادگیری بهتر، انجام کارهای مفیدتر و ساختن آینده‌ای باکیفیت‌تر استفاده کنید.
مجری: یعنی نباید یادگیری را به هوش مصنوعی واگذار کنیم.
خانم حکیمی‌مقدم: دقیقاً. اتفاقاً هرچه فناوری پیشرفته‌تر می‌شود، ما هم باید بیشتر یاد بگیریم.
هوش مصنوعی می‌تواند یک ابزار کمکی باشد، اما کودک نباید به آن وابسته شود و توانایی فکر کردن، حل مسئله و خلاقیت خودش را کنار بگذارد.
مجری: شما بیش از ده سال در حوزه آموزش کودکان فعالیت کرده‌اید. آموزش را از چه مفاهیمی شروع کردید؟
خانم حکیمی‌مقدم: ابتدا آموزش تفکر الگوریتمی، خلاقیت، حل مسئله و برنامه‌نویسی را شروع کردیم. بعد که ابزارها و کاربردهای هوش مصنوعی گسترش پیدا کرد، این موضوع را هم وارد آموزش‌ها کردیم.
بچه‌ها از سنین پایین می‌توانند مفاهیم ساده برنامه‌نویسی را یاد بگیرند. لازم نیست در همان ابتدا با موضوعات پیچیده روبه‌رو شوند.
مجری: دانش‌آموزانی که در سال‌های گذشته آموزش دیده‌اند، امروز چه فعالیت‌هایی انجام می‌دهند؟
خانم حکیمی‌مقدم: بعضی از آن‌ها حالا وارد سنین نوجوانی و جوانی شده‌اند. تعدادی طراحی وب‌سایت انجام می‌دهند و برخی وارد برنامه‌نویسی و هوش مصنوعی شده‌اند.
ما کودکانی داریم که از پنج یا شش سالگی با برنامه‌نویسی آشنا شده‌اند و انیمیشن یا بازی‌های ساده ساخته‌اند.
بعضی از این بازی‌ها روی تلفن همراه اجرا می‌شوند و بچه‌ها می‌توانند آن‌ها را در اختیار دوستانشان قرار دهند. حتی این امکان وجود دارد که محصولی را که ساخته‌اند عرضه کنند.
مجری: یعنی ممکن است یک نوجوان سیزده یا چهارده ساله خودش سایت طراحی کند؟
خانم حکیمی‌مقدم: بله. دانش‌آموزانی در همین سنین داریم که طراحی سایت انجام می‌دهند.
در سنین شانزده و هفده سالگی هم بعضی از بچه‌ها وارد پروژه‌های جدی‌تر شده‌اند. برای مثال، در زمینه تشخیص و شناسایی اشیا با استفاده از هوش مصنوعی برنامه‌نویسی می‌کنند و برخی با مجموعه‌ها و شرکت‌های مختلف همکاری دارند.
مجری: پس آموزش فناوری می‌تواند از یک سرگرمی ساده به مهارتی حرفه‌ای تبدیل شود.
خانم حکیمی‌مقدم: بله. وقتی کودک از سن پایین فرصت تجربه و یادگیری داشته باشد، به‌تدریج توانایی‌های بیشتری پیدا می‌کند. مهم این است که مسیر آموزش با سن و توانایی او تناسب داشته باشد.
مجری: به نظر می‌رسد برخی از نوجوانان امروز حتی از بزرگسالان هم بهتر می‌توانند با فناوری‌های جدید کار کنند. شما هم چنین تجربه‌ای داشته‌اید؟
خانم حکیمی‌مقدم: تا حد زیادی بله. کودکانی که استفاده درست از فناوری را یاد گرفته‌اند، گاهی بسیار سریع‌تر از بزرگسالان با ابزارهای جدید سازگار می‌شوند.
امروز جوانانی در حدود بیست‌ودو یا بیست‌وسه سالگی داریم که در بعضی حوزه‌های برنامه‌نویسی از افراد باتجربه‌تر هم عملکرد بهتری دارند.
البته موضوع فقط سن نیست. تفاوت اصلی این است که این افراد یاد گرفته‌اند از هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار استفاده کنند، نه جایگزین تفکر خودشان.
مجری: یعنی هوش مصنوعی کار را سریع‌تر می‌کند، اما نتیجه همچنان باید بررسی شود.
خانم حکیمی‌مقدم: دقیقاً. کسی که از هوش مصنوعی درست استفاده می‌کند، می‌داند ممکن است خروجی ابزار اشتباه باشد.
بنابراین نتیجه را بررسی می‌کند، خطاها را تشخیص می‌دهد و از دانش خودش برای تکمیل کار کمک می‌گیرد.
مجری: با توجه به تجربه‌ای که در آموزش کودکان دارید، آیا به آموزش بزرگسالان هم فکر کرده‌اید؟
خانم حکیمی‌مقدم: بله. چند سالی است آموزش هوش مصنوعی به بزرگسالان را هم شروع کرده‌ایم.
در مجموعه ما استادانی فعالیت می‌کنند که مفاهیم هوش مصنوعی را از سطح پایه آموزش می‌دهند. خودم هم در این زمینه تدریس می‌کنم.
حتی برای مادران خانه‌دار دوره‌هایی داریم تا یاد بگیرند چگونه از ابزارهای گفت‌وگومحور هوش مصنوعی برای کارهای روزمره، رشد فردی و کمک به یادگیری فرزندانشان استفاده کنند.
مجری: یکی از نگرانی‌ها این است که بسیاری از ابزارهای پرکاربرد هوش مصنوعی در خارج از کشور توسعه پیدا کرده‌اند و حجم بزرگی از اطلاعات کاربران در اختیار این سامانه‌ها قرار می‌گیرد.
با توجه به دانش و تجربه شما، فکر می‌کنید ایران هم می‌تواند به مرحله‌ای برسد که ابزارها و مدل‌های هوش مصنوعی خودش را تولید کند و حتی کاربران کشورهای دیگر از آن‌ها استفاده کنند؟
خانم حکیمی‌مقدم: بله، این امکان وجود دارد؛ به شرط اینکه نسل جدید را فقط مصرف‌کننده فناوری تربیت نکنیم.
ما باید به بچه‌ها یاد بدهیم که خودشان توانایی ساختن محصولات فناورانه را دارند. اگر کودکان و نوجوانان فقط از ابزارهای آماده استفاده کنند، فرصت یادگیری عمیق‌تر را از دست می‌دهند.
اما اگر از همان سنین پایین برنامه‌نویسی، حل مسئله و خلاقیت را یاد بگیرند، در آینده می‌توانند وارد توسعه فناوری‌های پیشرفته شوند.
مجری: در کلاس‌هایتان چگونه این نگاه را به بچه‌ها منتقل می‌کنید؟
خانم حکیمی‌مقدم: به آن‌ها می‌گوییم قرار نیست همیشه فقط بازی‌های رایانه‌ای را اجرا کنید. می‌توانید خودتان بازی بسازید و بعد آن را به دوستانتان بدهید تا استفاده کنند.
وقتی کودک چیزی را با تلاش خودش می‌سازد، هم خلاقیتش تقویت می‌شود و هم اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا می‌کند.
او یاد می‌گیرد که فناوری فقط یک وسیله سرگرمی نیست و می‌تواند با کمک آن محصولی تازه خلق کند.
مجری: این موضوع می‌تواند در آینده کشور هم اثرگذار باشد.
خانم حکیمی‌مقدم: قطعاً. اگر آموزش را درست پیش ببریم، دانش‌آموزان امروز می‌توانند در آینده تولیدکنندگان نرم‌افزار، ابزارهای هوشمند و حتی مدل‌های زبانی باشند.
مهم است که قدرت فکر کردن و خلاقیت خودشان را حفظ کنند و هوش مصنوعی را وسیله‌ای برای توسعه توانایی‌هایشان بدانند.
مجری: از شما و خانم نرجس مقدم که در تهیه این کتاب همکاری داشته‌اند تشکر می‌کنم. امیدوارم کتاب «هوش مصنوعی برای کودکان» بتواند به آشنایی بهتر نسل جدید با فناوری کمک کند.
خانم حکیمی‌مقدم: من هم از شما ممنونم. امیدوارم بتوانیم کودکان بیشتری را با این مفاهیم آشنا کنیم و به آن‌ها کمک کنیم که از فناوری درست و خلاقانه استفاده کنند.