مجری؛ سید مهدی مفیدی: در هفته‌های گذشته درباره اراده‌های پولادین و نقش معنویت در زندگی صحبت کرده‌ایم. امروز هم حاج‌آقای بابایی مهمان ما هستند تا این بحث را ادامه بدهیم. خوش آمدید. واقعاً دلتنگ دیدارتان بودیم.
حاج‌آقای بابایی: سلام علیکم و رحمت‌الله. من هم خوشحالم که دوباره در خدمت شما هستم. در این مدتی که حضور نداشتید، با آقای دکتر خضری گفت‌وگو داشتیم و از شما هم یاد می‌کردیم.
مجری: ما هم دلتنگ شما بودیم. بحث اراده‌های پولادین همچنان ادامه دارد. هرچه پیش می‌رویم، می‌بینیم این موضوع ابعاد بیشتری دارد.
حاج‌آقای بابایی: بله. حضور مستمر مردم در میدان‌ها نمونه‌ای از اراده‌ای است که به‌سادگی نمی‌توان درباره آن قضاوت کرد.
ما شاید امروز به دلیل تکرار این صحنه‌ها متوجه بزرگی ماجرا نباشیم. بارها به مردم گفته‌ام که ممکن است خودمان هنوز درک نکنیم چه اتفاق مهمی در حال رقم خوردن است.
گاهی یک فرد نیم ساعت یا یک ساعت در میدان حضور دارد و تصور می‌کند کار کوچکی انجام داده است. اما همین حضورهای پیوسته، وقتی در کنار هم قرار می‌گیرند، می‌توانند آثار گسترده‌ای داشته باشند.
مجری: به‌ویژه اینکه این حضور با وجود گذشت ماه‌ها ادامه پیدا کرده است.
حاج‌آقای بابایی: درست است. ما درباره اراده‌ای صحبت می‌کنیم که در شرایط دشوار حفظ شده است.
این مسئله از نگاه جامعه‌شناختی و تاریخی هم نیازمند بررسی است. ممکن است امروز به دلیل اینکه هر روز شاهد آن هستیم، بزرگی این استمرار را به‌خوبی نبینیم.
مجری: به نظر شما همین اراده مردم چه اثری بر طرف مقابل داشته است؟
حاج‌آقای بابایی: ما در هفته‌های گذشته گفتیم که در شرایط تقابل، موضوع اراده اهمیت زیادی دارد. هر طرفی بتواند اراده خود را حفظ کند و به طرف مقابل نشان دهد که از هدفش عقب‌نشینی نمی‌کند، از این جهت به موفقیت نزدیک‌تر می‌شود.
وقتی اتفاقی که قرار بود در مدت کوتاهی پایان پیدا کند، ماه‌ها ادامه پیدا می‌کند، این موضوع نشان‌دهنده پایداری اراده مردم است.
مجری: در کنار این موضوع، فشارهای اقتصادی و معیشتی هم وجود دارد و مردم با دشواری‌های زیادی روبه‌رو هستند.
حاج‌آقای بابایی: بله. باید به این سختی‌ها توجه کرد. مردم در زندگی روزمره با مشکلات معیشتی روبه‌رو هستند و خانواده‌های زیادی برای تأمین نیازهایشان تلاش می‌کنند.
از طرف دیگر، فشارهایی هم بر بیماران و کسانی که به داروهای خاص نیاز دارند وارد شده است. این مسائل را نمی‌شود نادیده گرفت.
اما بحث ما این است که در چنین شرایطی، انسان چگونه می‌تواند اراده‌اش را حفظ و تقویت کند.
مجری: و شما در جلسات گذشته به نماز به‌عنوان یکی از راه‌های تقویت اراده اشاره کردید.
حاج‌آقای بابایی: بله. وقتی درباره راه‌های تقویت اراده صحبت کردیم، به جایگاه نماز رسیدیم.
قرآن به یاری گرفتن از نماز اشاره می‌کند، اما سؤال مهم این است که چه نمازی می‌تواند چنین اثری داشته باشد؟
نمازی که فقط از نظر ظاهری انجام شود، با نمازی که انسان در آن حضور قلب دارد یکسان نیست.
مجری: پس شرط اصلی اثرگذاری نماز، حضور قلب است؟
حاج‌آقای بابایی: حضور قلب از مهم‌ترین عوامل اثرگذاری نماز است.
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که نماز انسان به اندازه توجه و حضور قلب او پذیرفته می‌شود. ممکن است از نماز فردی نیمی، یک‌سوم، یک‌چهارم یا یک‌پنجم آن مورد قبول قرار بگیرد.
مقصود این است که توجه انسان هنگام نماز اهمیت بسیار زیادی دارد.
مجری: این نکته را می‌شود در زندگی روزانه هم دید. گاهی نماز می‌خوانیم، اما ذهنمان درگیر ده‌ها موضوع دیگر است.
حاج‌آقای بابایی: دقیقاً. اگر انسان در نماز حضور قلب بیشتری داشته باشد، آثار معنوی آن را هم بیشتر در زندگی خودش تجربه می‌کند.
یکی از این آثار، تقویت اراده است. ما درباره فواید متعدد نماز صحبت کرده‌ایم و یکی از مهم‌ترین نکات این است که حضور قلب به تحقق این آثار کمک می‌کند.
مجری: آیا واقعاً ممکن است انسان در نماز حضور قلب کامل یا حتی قابل توجهی پیدا کند؟
حاج‌آقای بابایی: بله، امکان دارد. بهترین دلیل برای ممکن بودن یک چیز، واقع شدن آن است.
همین حالا افرادی هستند که هنگام نماز حضور قلب دارند؛ هرچند میزان آن در افراد مختلف متفاوت است.
برای خود ما هم ممکن است پیش آمده باشد که بعد از نماز احساس کنیم بخشی از آن را با توجه و آرامش واقعی خوانده‌ایم.
پس اصل این موضوع دست‌یافتنی است و باید راه رسیدن به آن را یاد بگیریم.
مجری: از کجا باید شروع کنیم؟
حاج‌آقای بابایی: پیش از پرداختن به راهکارهای عملی، باید موانع حضور قلب را بشناسیم و آن‌ها را کاهش بدهیم.
یکی از مهم‌ترین موانع، تصویرها و افکاری است که در طول روز وارد ذهن ما می‌شود و هنگام نماز دوباره خودش را نشان می‌دهد.
مجری: یعنی چیزهایی که در طول روز می‌بینیم و می‌شنویم، روی کیفیت نمازمان اثر می‌گذارند؟
حاج‌آقای بابایی: بله. نکته‌ای از آیت‌الله جوادی آملی نقل می‌کنم که بسیار آموزنده است. ایشان درباره واردات و صادرات انسان صحبت می‌کنند.
واردات انسان شامل چیزهایی است که می‌بیند، می‌شنود، می‌خورد، لمس می‌کند یا از راه‌های دیگر دریافت می‌کند.
صادرات انسان نیز گفتار، رفتار و آثار درونی و بیرونی اوست.
کسی می‌تواند خروجی خوب و ارزشمندی داشته باشد که مراقب ورودی‌های خودش باشد.
مجری: یعنی اگر محتوای نامناسب یا بی‌فایده زیادی وارد ذهنمان کنیم، بعداً هنگام تمرکز دچار مشکل می‌شویم.
حاج‌آقای بابایی: همین‌طور است. یکی از خروجی‌های مهم زندگی انسان، کیفیت عبادت و نماز اوست.
اگر ذهن انسان در طول روز پیوسته با تصویرها، صداها و موضوعات مختلف درگیر باشد، طبیعی است که هنگام نماز هم همان مطالب به ذهنش بیایند.
به همین دلیل، مراقبت از ورودی‌های ذهن اهمیت زیادی دارد.
مجری: البته نمی‌شود در زندگی روزمره چشم و گوش را بست یا ارتباط با دیگران را کنار گذاشت.
حاج‌آقای بابایی: قرار هم نیست چنین کاری بکنیم. مراقبت از ورودی‌ها به معنای قطع ارتباط با دنیا نیست.
اما خودمان می‌دانیم که بخشی از زمانی که در فضای مجازی می‌گذرانیم، ضروری نیست.
ممکن است فردی روزانه چند ساعت در شبکه‌های اجتماعی باشد، در حالی که بخشی از آن وقت را می‌تواند به کارهای مفیدتری اختصاص دهد.
مجری: حتی اگر محتوایی که می‌بیند مذهبی یا آموزشی باشد؟
حاج‌آقای بابایی: بله. حتی محتوای خوب هم اگر بی‌وقفه و بدون مدیریت مصرف شود، ذهن را درگیر می‌کند.
وقتی انسان مدام از تصویری به تصویر دیگر و از موضوعی به موضوع دیگر می‌رود، در لحظه‌های آرامش هم ذهنش شروع به مرور همان مطالب می‌کند.
به همین دلیل، مدیریت زمان و محتوای مصرفی یکی از مقدمات تمرکز در نماز است.
مجری: پس اولین قدم برای حضور قلب این است که مراقب باشیم در طول روز چه چیزهایی وارد ذهنمان می‌شود.
حاج‌آقای بابایی: دقیقاً. اگر کسی در تمام ساعات روز ذهنش را به موضوعات پراکنده مشغول کرده باشد، نمی‌تواند انتظار داشته باشد به‌محض شروع نماز تمام آن افکار از بین بروند.
البته با تمرین می‌توان شرایط را بهتر کرد. مهم این است که موانع را بشناسیم و برای کاهش آن‌ها تلاش کنیم.
مجری: شما برای تقویت حضور قلب راهکارهای دیگری هم آماده کرده‌اید؟
حاج‌آقای بابایی: بله. چند راهکار مهم وجود دارد که امروز به آن‌ها اشاره می‌کنم و در جلسه آینده می‌توانیم هرکدام را با جزئیات بیشتری توضیح بدهیم.
اولین راهکار، توجه هنگام وضو گرفتن است. وضو فقط مقدمه ظاهری نماز نیست و می‌تواند فرصتی برای آماده شدن ذهن و دل انسان باشد.
مجری: یعنی از همان زمان وضو باید تلاش کنیم توجه خودمان را به عبادت معطوف کنیم.
حاج‌آقای بابایی: بله. راهکار دوم این است که هنگام نماز بدانیم با چه کسی سخن می‌گوییم.
نماز گفت‌وگو با خداوند است. وقتی انسان بداند مخاطبی دارد و در برابر او ایستاده است، توجهش بیشتر می‌شود.
مجری: این نگاه می‌تواند رابطه انسان با نماز را متفاوت کند.
حاج‌آقای بابایی: راهکار سوم، توجه به معنای عبارت‌های نماز است.
وقتی انسان معنای آنچه را می‌خواند بداند، بهتر می‌تواند با کلمات ارتباط برقرار کند و ذهنش کمتر پراکنده می‌شود.
مجری: درباره لحظه‌هایی که حضور قلب پیدا می‌کنیم، چه باید کرد؟
حاج‌آقای بابایی: این موضوع راهکار چهارم است که از مرحوم آیت‌الله بهجت نقل شده است.
وقتی حتی برای چند ثانیه حضور قلب پیدا می‌کنیم، نباید با اختیار خودمان توجه را از بین ببریم.
گاهی انسان برای لحظه‌ای متوجه می‌شود در برابر خدا ایستاده است، اما خودش دوباره به فکرهای دیگر می‌پردازد. باید تلاش کنیم همان لحظه توجه را حفظ کنیم.
مجری: نکته جالبی است؛ یعنی به جای اینکه از همان ابتدا انتظار تمرکز کامل داشته باشیم، همان چند لحظه توجه را هم جدی بگیریم.
حاج‌آقای بابایی: بله. حضور قلب با تمرین بیشتر می‌شود. نباید فرصت‌های کوتاه توجه را دست‌کم بگیریم.
راهکار پنجم نیز توسل به امام زمان پیش از نماز است. این موضوع می‌تواند به آمادگی معنوی انسان کمک کند.
مجری: پس پنج راهکار اصلی عبارت‌اند از توجه هنگام وضو، شناخت مخاطب نماز، فهم معنای کلمات، حفظ لحظه‌های حضور قلب و توسل پیش از نماز.
حاج‌آقای بابایی: بله. البته هرکدام از این موضوعات توضیح بیشتری دارد. اگر فرصت باشد، در جلسه آینده درباره جزئیات و روش‌های عملی آن‌ها صحبت می‌کنیم.
مجری: از شما بسیار ممنونم. نکته مراقبت از ورودی‌های ذهن برای من اهمیت ویژه‌ای داشت.
حتی در حرفه گویندگی و اجرا هم به ما توصیه می‌کردند پیش از حضور در برنامه مراقب باشیم چه می‌خوانیم، چه می‌بینیم و چه می‌شنویم؛ چون ممکن است همان مطالب ناخودآگاه بر زبانمان جاری شود.
به نظر می‌رسد این اصل فقط به نماز مربوط نیست و در بخش‌های مختلف زندگی کاربرد دارد.
حاج‌آقای بابایی: بله. مراقبت از ذهن و رفتار، بخشی از تربیت انسان است. امیدوارم همه ما بتوانیم از این نکات استفاده کنیم و کیفیت عبادت و زندگی خودمان را بهتر کنیم.
مجری: از حضورتان سپاسگزارم. مشتاقانه منتظر ادامه بحث در جلسه آینده هستیم.