حجت الاسلام سیدفرید والی زاده ، کارشناس مذهبی برنامه: بسم‌الله الرحمن الرحیم. خدمت همه بینندگان عزیز و محترم سلام عرض می‌کنم.
در رابطه با مسئله مهندسی نماز در جامعه اسلامی، باید از بیانات ارزشمند مقام معظم رهبری درباره نماز بهره بگیریم. ایشان در بحث گسترش نماز در جامعه اسلامی، به دو نکته کمی و کیفی اشاره کرده‌اند و این دو را دو ضلع اصلی برای رسیدن به گسترش نماز و اعتلای فرهنگ نماز دانسته‌اند.
ضلع نخست، نهادینه‌شدن و فراگیر و همگانی‌شدن نماز است؛ آنچه می‌توانیم از آن به فرهنگ نماز تعبیر کنیم. از نظر کمی، باید نماز در همه بخش‌های جامعه دیده شود؛ در شهرها، روستاها و حتی در مسیرهای بین‌راهی.
ضلع دوم، بُعد کیفی نماز است؛ یعنی تلاش عمومی برای نیکو به‌جاآوردن آن. باید نمازی را که اقامه می‌کنیم، به بهترین شکل به‌جا آوریم. می‌خواهم بر همین بُعد دوم تأکید کنم و چند نکته درباره معنای نیکو به‌جاآوردن نماز و کیفیت آن مطرح کنم. برای این کار، لازم است تعریف خود از اقامه نماز را بازخوانی کنیم و ببینیم مقصود رهبر معظم انقلاب از این تعبیر چیست.
کیفیت نماز و تجربه لذت آن
نیکو به‌جاآوردن نماز، بُعدی فردی دارد. توصیه‌هایی که در فقه و آداب نماز آمده، بخشی از همین بُعد است؛ از جمله اینکه نماز را در جای مناسب و با لباس خوب بخوانیم، در مسجد حاضر شویم، نماز را به جماعت اقامه کنیم و با حضور قلب به نماز بپردازیم تا بتوانیم از آن لذت ببریم.
در اینجا می‌خواهم به نکته‌ای درباره فرزندانمان اشاره کنم. وقتی کودکان به سن تکلیف می‌رسند و جشن تکلیف را تجربه می‌کنند، باید تلاش کنیم از همان آغاز، لذت نماز را بچشند. ماندگاری نماز به همین لذت وابسته است. گاهی می‌بینیم کسی در کودکی و نوجوانی نماز می‌خوانده، اما در بزرگ‌سالی نماز را کنار گذاشته است؛ شاید یکی از علت‌ها این باشد که لذت نماز را تجربه نکرده است.
پس چه کنیم تا لذت نماز را بچشیم؟ نخست اینکه از روی عادت نماز نخوانیم و برای رسیدن به حضور قلب تلاش کنیم. باید در نماز مخاطب داشته باشیم. امام شهید ما همواره تأکید می‌کردند که هنگام نمازخواندن، مخاطب داشته باشید. به معنای واژه‌ها و عبارت‌ها توجه کنیم. همه ما سوره حمد را حفظ هستیم؛ کافی است معنای آن را بفهمیم و هنگام نماز، خداوند متعال را مخاطب قرار دهیم. توجه به معنا، نخستین گام برای رسیدن به حضور قلب است.
بحث حضور قلب، بحثی گسترده است؛ اما برای نوجوانی که تازه نمازخواندن را آغاز کرده، چگونه می‌توان نماز را لذت‌بخش کرد؟ در کنار لذت اصلی نماز، می‌توان از لذت‌های جانبی نیز بهره گرفت. شاید کسی که تازه نمازخواندن را شروع کرده، هنوز آن لذت درونی را به‌خوبی درک نکرده باشد. یکی از راه‌ها این است که نماز را به جماعت برگزار کنیم؛ به‌ویژه جماعت‌های کودکانه.
اگر بتوانیم نماز جماعت‌هایی برای کودکان هم‌سن‌وسال و هم‌مقطع برگزار کنیم، آن‌ها یکدیگر را می‌بینند، با هم شوخی می‌کنند، بازی می‌کنند، می‌خندند و شاد می‌شوند. در نتیجه، خاطره‌ای خوش از نماز در ذهنشان شکل می‌گیرد و باقی می‌ماند. همین خاطره خوش می‌تواند زیربنای ماندگاری نماز در زندگی آن‌ها باشد. باید این تجربه را جدی بگیریم و برای آن برنامه‌ریزی کنیم.
خوشبختانه در مساجد، آموزش‌وپرورش و مدارس، تجربه‌های موفقی در این زمینه وجود دارد. لازم است این تجربه‌ها منتقل شوند، درباره آن‌ها گفت‌وگو کنیم و زمینه‌ای فراهم آوریم تا کودکان و نوجوانان لذت نماز را بچشند و این موضوع به یکی از دستورکارهای ما تبدیل شود.
بنابراین، باید نهضت نماز جماعت را جدی بگیریم. یکی از آثار مهم نماز جماعت، لذتی است که انسان در کنار دیگران و در مسجد از نماز تجربه می‌کند؛ لذتی که ممکن است در نماز فرادا به همان شکل تجربه نشود. گام نخست برای نیکو به‌جاآوردن نماز این است که زمینه تجربه این لذت را فراهم کنیم تا خاطره خوش نماز در ذهن افراد ماندگار شود.
از نماز تا جامعه؛ بازتعریف نماز جماعت
نکته دیگری که در موضوع اقامه و نیکو به‌جاآوردن نماز باید به آن توجه کنیم، بازتعریف ما از نماز جماعت است.
امروز، در سالروز ولادت حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، یاد جمله معروف ایشان می‌افتیم: «ما رأیتُ إلّا جمیلاً»؛ یعنی جز زیبایی ندیدم. این جمله صرفاً یک شعار برای نشان‌دادن اقتدار یا روحیه‌دادن به همراهان کاروان اهل‌بیت و شکستن روحیه دشمن نبود؛ حضرت زینب سلام‌الله‌علیها حقیقتاً جز زیبایی ندیدند. ایشان با اتصال به ملکوت و با آن عبادت و نمازی که حتی در نیمه‌شب و در شرایط دشوار ترک نکردند، به چنین نگاهی رسیده بودند.
نماز می‌تواند زیبایی را برای ما به ارمغان بیاورد. اگر زینبی و عاشورایی هستیم، باید نمازمان را به‌گونه‌ای بخوانیم که زیبایی را ببینیم؛ نه اینکه تنها برای رفع تکلیف نماز بخوانیم.
وقتی گام نخست را برداشتیم، نماز را با لذت و حضور قلب اقامه کردیم و نماز جماعت در مسجد شکل گرفت، نباید پس از پایان نماز، جمع مؤمنان را رها کنیم. نماز جماعت مقدمه‌ای است برای اینکه این اجتماع به جامعه و خانواده‌ای پیوسته تبدیل شود.
وقتی سلام نماز را می‌دهیم، تعقیبات را می‌خوانیم و صفحه‌ای از قرآن تلاوت می‌کنیم، کار تازه آغاز شده است. باید بنشینیم و فرصت پیدا کنیم تا مؤمنان یکدیگر را بیشتر بشناسند. در سوره جمعه نیز می‌خوانیم که پس از پایان نماز جمعه، در زمین پراکنده شوید و از فضل الهی بهره ببرید. در مسجد می‌توان درباره مسائل سیاسی و اقتصادی، احوال مؤمنان، مشکلات و درد دل‌های مردم گفت‌وگو کرد.
در بخش پایانی پیام مقام معظم رهبری نیز بر این نکته تأکید شده است که ائمه جمعه و جماعات به درد دل مردم گوش دهند و پناهگاه آنان باشند. یعنی پس از نماز بنشینیم، گفت‌وگو کنیم و مشکلات و مسائل را بررسی کنیم تا اندیشه‌ها و قلب‌ها به یکدیگر پیوند بخورند. این نیز بخشی از معنای نیکو به‌جاآوردن نماز است.