حسام‌الدین خضری؛ مجری: همچنان در هفته جهانی فضا هستیم. در روزهای گذشته درباره پیشرفت‌های کشور در این حوزه صحبت کردیم، اما معرفی این دستاوردها جنبه دیگری هم دارد؛ ممکن است علاقه جوانانی را بیشتر کند که در آینده وارد این رشته می‌شوند.
امروز در خدمت دکتر غیاثوند هستیم. به مناسبت روز کودک، ابتدا بپرسم در کودکی آرزو داشتید فضانورد شوید یا در حوزه فضا فعالیت کنید؟
دکتر غیاثوند: مثل خیلی از هم‌نسلانمان، ابتدا دوست داشتیم خلبان شویم. بعد، از علاقه به خلبانی به‌تدریج به سمت فضا رفتیم.
مجری: از پیشرفت‌های فناوری فضایی کشور بگویید.
دکتر غیاثوند: اجازه بدهید ابتدا مروری بر پیشینه نجوم داشته باشم. در دوران یونان باستان، هیئت بطلمیوسی نظریه غالب بود؛ زمین را مرکز عالم می‌دانستند و معتقد بودند اجرام آسمانی به دور آن می‌چرخند.
پس از اسلام، توجه به اوقات شرعی، آغاز ماه‌ها و موضوعاتی از این دست، انگیزه بیشتری برای مطالعه نجوم ایجاد کرد. کتاب «مجسطی» بطلمیوس به عربی ترجمه شد و دانشمندان مسلمان روی آن کار کردند.
حدود هزار و دویست سال پیش، خوارزمی در پایه‌گذاری رصدخانه بغداد نقش داشت. در رصدخانه، ابزارهای اندازه‌گیری وجود داشت، اجرام آسمانی رصد می‌شد و علم هیئت توسعه پیدا می‌کرد.
ابوریحان بیرونی حدود هزار سال پیش، با روش‌های ریاضی و ابزارهای نجومی شعاع زمین را محاسبه کرد. اختلاف محاسبه او با اندازه‌گیری‌های امروزی حدود هفده کیلومتر عنوان شده است.
عمر خیام نیشابوری نیز در تنظیم تقویم جلالی نقش داشت؛ تقویمی که به نام جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی نام‌گذاری شد و از نظر دقت اهمیت زیادی دارد. تقویم امروز ما هم بر همان میراث استوار است.
نقطه عطف دیگر، رصدخانه مراغه و فعالیت خواجه نصیرالدین طوسی بود. دانشمندان ریاضی و نجوم در آنجا حضور داشتند و مجموعه بزرگی از کتاب‌ها، با شمار نقل‌شده چهارصد هزار جلد، در اختیارشان بود.
خواجه نصیر در نوشته‌هایش هیئت بطلمیوسی را نقد کرد و مسئله مرکزیت زمین را به چالش کشید. ابن‌هیثم هم کتاب «الشکوک علی بطلمیوس» را نوشت و پرسش‌ها و اشکالاتی را مطرح کرد. او از چهره‌های اصلی علم نور و اپتیک بود و قرن‌ها پیش از نیوتن زندگی می‌کرد.
بعدتر، رصدخانه سمرقند با حضور دانشمندانی مانند غیاث‌الدین جمشید کاشانی فعالیت کرد و پدیده‌هایی مانند ماه‌گرفتگی و خورشیدگرفتگی را با دقت پیش‌بینی می‌کردند.
اینها را می‌گویم تا سهم ایرانیان و مسلمانان در تاریخ نجوم دیده شود. معمولاً در کتاب‌هایی که می‌خوانیم، روایت نجوم جدید از کوپرنیک، تیکو براهه و گالیله آغاز می‌شود، در حالی که پیش از آنها قرن‌ها کار علمی انجام شده بود. شیخ بهایی هم در حوزه نجوم رساله داشت.
کوپرنیک و سپس گالیله بر پایه رصدها و دانش پیشین، درباره حرکت زمین و گردش آن به دور خورشید بحث کردند؛ موضوعی که در آن زمان با مخالفت کلیسا روبه‌رو شد.
نام تعدادی از دانشمندان مسلمان و ایرانی بر دهانه‌های ماه گذاشته شده است؛ از جمله ابن‌سینا، ابن‌هیثم، جوزجانی و ابوریحان. این پیشینه بخشی از هویت تاریخی ماست.
اگر به فناوری فضایی جدید برسیم، فعالیت‌های مقدماتی پرتاب در اروپا از اوایل قرن بیستم آغاز شد و شوروی در چهارم اکتبر ۱۹۵۷ نخستین ماهواره را پرتاب کرد. آغاز هفته جهانی فضا هم با همین رویداد ارتباط دارد.
ما در دوره‌ای طولانی از این مسیر فاصله گرفتیم و عقب‌ماندگی ایجاد شد. پس از انقلاب، با تأکید بر خودباوری و علم و فناوری، فعالیت فضایی کشور از دهه هشتاد به‌صورت جدی شروع شد؛ هم در وزارت دفاع و هم در وزارت ارتباطات و سازمان فضایی.
ابتدا چند همکاری بین‌المللی برای انتقال فناوری شکل گرفت؛ از جمله ماهواره مصباح در مجموعه مرتبط با سازمان فضایی و ماهواره سینا در شرکت صنایع الکترونیک ایران.
در پروژه مصباح، طرف خارجی بدعهدی کرد و ماهواره پرتاب نشد. سینا آماده و پرتاب شد، اما در ادامه، تحریم‌ها و مسائل دیگر مانع بهره‌برداری مورد انتظار شد.
همین تجربه باعث شد تصمیم بگیریم فناوری را در داخل توسعه دهیم. سازمان صنایع هوافضای وزارت دفاع به سمت ساخت پرتابگر رفت و صنایع الکترونیک ایران روی ماهواره و بخش زمینی کار کرد. پرتاب موفق ماهواره امید در چهاردهم بهمن ۱۳۸۷، نقطه مهمی در این مسیر بود.
مجری: آن زمان شبکه‌های اجتماعی مثل امروز گسترده نبود و بیشتر در وبلاگ‌ها می‌نوشتیم. یادم هست پرتاب امید موجی از خودباوری ایجاد کرد. احساس می‌کردیم کارهایی که کشورهای پیشرفته به آن افتخار می‌کنند، در ایران هم شدنی است. بعد از آن چه مسیری طی شد؟
دکتر غیاثوند: هنگام پرتاب امید، ایران نهمین کشوری بود که به این توانایی رسید. امروز هم تعداد کشورهایی که کل چرخه را در اختیار دارند، محدود است؛ حدود یازده یا دوازده کشور.
ماهواره امید مأموریتی تحقیقاتی داشت، در مدار پایین، حدود سیصد کیلومتری، قرار گرفت و عمر مداری محدودی داشت. باید به سمت ماهواره‌هایی می‌رفتیم که در ارتفاع پانصد تا ششصد کیلومتر، چند سال کار کنند و برای جامعه کاربرد داشته باشند.
در این سال‌ها حدود ۳۵ ماهواره توسعه یافته و پرتاب شده است. برای حمل ماهواره‌های سنگین‌تر، به پرتابگرهای قوی‌تر هم نیاز داشتیم. از سفیر به سمت پرتابگرهایی مانند قائم، که همکاران سپاه توسعه دادند، و سیمرغ در وزارت دفاع حرکت کردیم.
در ماهواره، پرتابگر و بخش زمینی، صدها و شاید هزاران تجهیز و مجموعه به کار می‌رود. فناوری‌های مختلف باید کنار هم قرار بگیرند و در شرایط فضا درست عمل کنند.
چون امکان تهیه بسیاری از آنها از خارج وجود نداشت، باید در داخل طراحی، ساخته و آزمایش می‌شدند. بخش زیادی از این دوره بیست‌ساله صرف همین بومی‌سازی و آزمون شد.
در دو سال اخیر، ماهواره‌هایمان به مرحله بهره‌برداری عملیاتی رسیده‌اند. ماهواره چمران، متعلق به وزارت دفاع، با ماهواره‌بر قائم پرتاب شد و اکنون حدود دو سال است در مدار قرار دارد.
این ماهواره نخستین عملیات تقرب مداری را انجام داد؛ یعنی نزدیک‌کردن دو جسم در فضا. تعداد کشورهایی که این توانایی را دارند، حدود پنج یا شش کشور است.
سال گذشته هم ماهواره طلوع سه، که با نام «پایا» شناخته می‌شود، پرتاب شد. پس از حدود یک ماه از قرارگیری در مدار، به مرحله عملیات و تصویربرداری رسید.
دقت تصاویر حدود پنج متر و بهتر از آن و وضوح آنها حدود سه متر است. اکنون نزدیک به ده ماه است به‌صورت روزانه از آن استفاده می‌کنیم. روزانه می‌توانیم نواری به طول حدود شش هزار کیلومتر و عرض سی کیلومتر از سطح زمین تصویربرداری کنیم. تصاویر به زمین می‌رسد، پردازش می‌شود و مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گام بعدی، منظومه‌سازی است. می‌خواستم مسیر بحث را از تأسیس رصدخانه‌ها تا ساخت منظومه‌های ماهواره‌ای پیش ببرم.
وقتی یک ماهواره به دور زمین می‌چرخد، زمین هم زیر آن در حال گردش است. بنابراین، دسترسی به یک نقطه مشخص دائمی نیست. با افزایش تعداد ماهواره‌ها، فاصله زمانی دسترسی کمتر می‌شود.
این کار در تصویربرداری، مخابرات و موقعیت‌یابی کاربرد دارد؛ همان‌طور که سامانه‌هایی مثل جی‌پی‌اس به مجموعه‌ای از ماهواره‌ها متکی‌اند.
طرح منظومه شهید سلیمانی با پشتیبانی سازمان فضایی آغاز شده و ما هم در آن مشارکت داریم. امیدواریم در آینده نزدیک، پرتاب ماهواره‌های جدید و بخش‌هایی از این منظومه انجام شود.
مجری: در پایان، وقتی کنکور دادید چه رشته‌ای انتخاب کردید؟
دکتر غیاثوند: به مهندسی برق علاقه داشتم و برق و الکترونیک را انتخاب کردم. بعد به سمت مخابرات، از جمله مخابرات سیار و ماهواره‌ای رفتم و پس از تحصیل، فعالیت در حوزه فضایی را انتخاب کردم.
مجری: از حضورتان و توضیح این مسیر ممنونم.