حسام‌الدین خضری؛مجری: در گوشه‌وکنار کشور، پیشرفت‌های علمی حاصل تلاش جوانان این سرزمین است. به مناسبت هفته جهانی فضا می‌خواهیم درباره دستاوردهای کشور در این حوزه بیشتر صحبت کنیم. در خدمت دکتر صادقی نایینی، مشاور رئیس سازمان فضایی ایران هستیم.
هفته جهانی فضا با چه هدفی شکل گرفت و در ایران چه برنامه‌هایی برای آن برگزار می‌شود؟
دکتر صادقی نایینی: هفته جهانی فضا در سال ۱۹۹۹ میلادی، به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید. بازه چهارم تا دهم اکتبر، معادل دوازدهم تا هجدهم مهر، برای آن انتخاب شد.
از سال ۲۰۰۰، یعنی یک سال پس از این نام‌گذاری، در ایران برنامه‌های مختلفی را با نهادهای مردمی و دولتی هماهنگ کردیم. هدف اصلی، ترویج فناوری فضایی و معرفی کاربردهای آن در زندگی مردم است.
در تقویم سازمان ملل، مناسبت‌های جهانی زیادی وجود دارد، اما مواردی که یک هفته کامل به آنها اختصاص داده شده محدود است. این نشان‌دهنده اهمیت موضوع است. بسیاری از این هفته‌ها به مسائل حیاتی زندگی انسان، مانند تغذیه با شیر مادر، مربوط می‌شوند. اختصاص یک هفته به فناوری فضایی هم اهمیت آن را نشان می‌دهد.
منابع ما روی زمین محدود است. اگر به دنبال توسعه پایدار هستیم، باید به منابع پایدار هم فکر کنیم. فضا منابع گسترده‌ای دارد و می‌تواند در آینده توسعه نقش داشته باشد.
همین امروز هم در زندگی روزانه از فناوری فضایی بسیار استفاده می‌کنیم؛ گاهی بدون اینکه بدانیم.
مجری: یکی از نمونه‌هایش همین پخش تصاویر تلویزیونی است که مردم می‌بینند.
دکتر صادقی نایینی: بله. در ایران، شبکه بانکی و سامانه کارت سوخت هم از بستر ارتباطات ماهواره‌ای استفاده می‌کنند.
ممکن است در یک مجتمع بین‌راهی باشید و تلفن همراهتان آنتن نداشته باشد، اما کارت سوخت و دستگاه خودپرداز کار کند و بتوانید پول جابه‌جا کنید. در چنین جاهایی، ماهواره بستر ارتباطی را فراهم می‌کند.
ماهواره کاری ندارد چه کسی از این ارتباط استفاده می‌کند، مبلغ تراکنش چقدر است یا چند لیتر سوخت دریافت می‌شود؛ وظیفه‌اش فراهم‌کردن یک ارتباط مطمئن و پایدار است.
اطلاعات هواشناسی نمونه دیگر است. پیش‌بینی‌هایی که در تلویزیون می‌بینیم از داده‌های ماهواره‌ای هم استفاده می‌کنند.
وقتی تاکسی اینترنتی می‌گیرید، نقشه‌ای که مبدأ و مقصد را روی آن مشخص می‌کنید از پردازش تصاویر و داده‌های مکانی بهره می‌برد. موقعیت شما هم از ماهواره‌های ناوبری به دست می‌آید.
ماهواره‌های ناوبری چهار مؤلفه در اختیارمان می‌گذارند: طول جغرافیایی، عرض جغرافیایی، ارتفاع از سطح آب‌های آزاد و زمان. زمانی که ارائه می‌کنند، بسیار دقیق‌تر از ساعت‌های معمولی و در مقیاس نانوثانیه است.
بعضی از این کاربردها برای مردم آشکار است، مانند مسیریابی؛ بعضی دیگر، مثل زیرساخت ارتباطی بانک و سوخت، کمتر دیده می‌شود. در بخش‌های تخصصی نیز وزارت جهاد کشاورزی، سازمان محیط‌زیست و نهادهای دیگر از این فناوری استفاده می‌کنند.
خوشبختانه دانشگاه‌های ما هم نیروهای زیادی در رشته‌های مرتبط تربیت کرده‌اند.
مجری: چه رشته‌هایی با فناوری فضایی ارتباط دارند؟
دکتر صادقی نایینی: امروز تقریباً هر رشته مهندسی و علوم پایه‌ای را نام ببرید، می‌تواند در فناوری فضایی نقش داشته باشد؛ حتی زیست‌شناسی.
زیست‌شناس با گیاهان، موجودات زنده و زیست‌بوم‌های کویری، جنگلی و دریایی سروکار دارد. داده‌های ماهواره‌ای می‌تواند به پرسش‌های او پاسخ دهد؛ مثلاً اینکه در بخشی از دریا یا اقیانوس، تراکم فیتوپلانکتون‌ها چقدر است و نسبت به گذشته بیشتر شده یا کمتر.
اگر آلودگی نفتی در دریا رخ دهد، می‌توان با ماهواره‌های راداری آن را شناسایی کرد. بررسی تراکم فیتوپلانکتون‌ها علاوه بر زیست‌شناسی، در اقلیم‌شناسی و شناخت زمین هم کاربرد دارد.
از نظر اقتصادی هم مفید است. شناورها و مجموعه‌های صیادی از این اطلاعات استفاده می‌کنند تا بدانند غذای ماهی‌ها در کدام مناطق متمرکز است و برای صید به کجا بروند. کاربردها بسیار متنوع شده است.
مجری: علاقه به فضا و رصد آسمان را در کودکان و دانش‌آموزان می‌بینیم، اما کمتر پیش می‌آید نوجوانی در دبیرستان بگوید می‌خواهم فضانورد شوم.
با وجود دستاوردهایی که داشته‌ایم، چقدر فاصله داریم تا فضانوردی در ایران به‌عنوان یک مسیر شغلی شناخته شود؟ آیا بسترش وجود دارد؟
دکتر صادقی نایینی: ابتدا به بحث کودکان اشاره کنم. فکر می‌کنم از امروز هفته کودک هم آغاز شده است؛ این مناسبت را به بچه‌ها، معلمان و خانواده‌ها تبریک می‌گویم.
با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و وزارت آموزش‌وپرورش برنامه‌های خوبی داریم. هم‌زمانی این دو مناسبت باعث شده فعالیت‌ها منسجم‌تر و گسترده‌تر شود.
کانون پرورش فکری در شهرها و روستاهای مختلف برنامه‌های فضایی برگزار می‌کند. شعار امسال هفته جهانی فضا «انقلاب ماهواره‌برها» است و بچه‌ها علاقه زیادی نشان می‌دهند. در تصاویر و فیلم‌هایی که از روستاهای سیستان‌وبلوچستان و هرمزگان برایمان فرستاده‌اند، این اشتیاق کاملاً دیده می‌شود.
اما درباره بخش فنی سؤال شما، از دهه هشتاد، هم‌زمان با ساخت و پرتاب ماهواره، برنامه کاوشگرهای فضایی را هم دنبال کرده‌ایم. در جهان آنها را «ساندینگ راکت» می‌نامند و در فارسی از عنوان کاوشگر فضایی استفاده می‌کنیم. در این زمینه تجربه‌های خوبی داشته‌ایم.
آخرین نمونه‌ای که به آن اشاره می‌کنم، پرتاب کاوشگر نهم در سال ۱۴۰۲ است. این کار با همکاری پژوهشگاه هوافضا در مجموعه وزارت علوم و در قالب همکاری وزارت ارتباطات، وزارت دفاع و وزارت علوم انجام شد.
محموله‌ای پانصدکیلوگرمی را برای آماده‌سازی مسیر محموله‌های سرنشین‌دار، تا ارتفاع ۱۳۰ کیلومتری فرستادیم و عملیات موفق بود. مسیر محموله‌های زیستی و سرنشین‌دار ادامه دارد.
البته رباتیک هم وارد این عرصه شده است. ممکن است به‌جای فرستادن انسان به ماه یا اجرام دیگر، ربات بفرستیم تا بخشی از مطالعات و کارها را انجام دهد. خطر کمتری دارد و به غذا و اکسیژن هم نیاز ندارد.
مجری: برای جوانانی که دانشجو هستند یا می‌خواهند در دانش فضایی کشور نقش داشته باشند، چه چشم‌اندازی می‌بینید؟ چقدر می‌توانند روی این مسیر حساب کنند؟
دکتر صادقی نایینی: همین چند روز پیش، خبر موفقیت دانش‌آموزان نخبه‌مان در المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک را شنیدیم. این افتخار را به خودشان، خانواده‌ها و نظام آموزشی که در آن رشد کرده‌اند تبریک می‌گویم.
از معلمان خودم هم تشکر می‌کنم؛ از آقای افضلی، معلم کلاس اولم در نایین، تا استادانی که بعدها در محضرشان بودم. نمی‌دانم آقای افضلی در قید حیات هستند یا نه؛ امیدوارم سلامت باشند.
من آینده را روشن می‌بینم؛ هم به‌دلیل جوانان توانمندی که داریم و هم به این دلیل که دسترسی به اسناد و مطالب علمی بسیار آسان‌تر شده است.
ایران در حوزه‌هایی مثل پزشکی، ادبیات، هنر و مهندسی سابقه و توان قابل‌توجهی دارد. در جنگ هم دیدیم مهندسان ما چگونه بخش‌های آسیب‌دیده را در مدت کوتاهی بازسازی کردند. در حوزه‌های مختلف افتخارآفرینی می‌کنند و امیدوارم این مسیر ادامه پیدا کند.
جوانان نگران این نباشند که فقط باید یک رشته مشخص بخوانند تا وارد صنعت فضایی شوند. حتی حقوق هم با این حوزه ارتباط دارد؛ حقوق فضا امروز یکی از موضوعات مطرح است.
منابع طبیعی، فیزیک، شیمی، هوافضا، برق، الکترونیک و اپتیک، همگی می‌توانند با فناوری فضایی مرتبط باشند. این حوزه فقط به دانش‌آموختگان هوافضا محدود نیست.
مجری: از شما ممنونم. صحبت درباره فناوری بومی و آینده آن امیدبخش است. تحریم‌ها قرار بود جلوی پیشرفت کشور را بگیرد، اما در بخش‌هایی باعث شد بیشتر به توان خودمان تکیه کنیم. امیدواریم این مسیر با حضور جوانان ادامه پیدا کند