خانم مریم فرضی، کارشناس تربیتی و استاد دانشگاه، با حضور در برنامه «سیمای خانواده» به تبیین ابعاد مختلف شخصیت و سیره حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها و چگونگی الگوبرداری نوجوانان و جوانان از زندگی ایشان پرداخت.
وی در این گفتوگو با اشاره به هجرت حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها و دشواریهای این مسیر، بر اهمیت هدفگذاری، تلاش برای رسیدن به اهداف، پذیرش سختیها و پرهیز از دلسردی در مسیر زندگی تأکید کرد.
فرضی همچنین با اشاره به فضای مجازی و گرایش برخی نوجوانان و جوانان به دیدهشدن، «اثرگذار و مفید بودن» را مهمتر از صرفاً دیدهشدن دانست و بر ضرورت معرفی الگوهای صحیح و متناسب با نیازهای نسل امروز تأکید کرد.
وی نقش خانواده، مدرسه و رسانه را در انتقال مفاهیم دینی و اخلاقی به نسل جوان مهم دانست و تصریح کرد که رفتار عملی والدین و بزرگترها، بیش از توصیههای کلامی میتواند در تربیت نوجوانان اثرگذار باشد.
متن این گفتگو به شرح زیر است:
در ایام وفات حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، فرصت را مغتنم دانستیم تا در برنامه «سیمای خانواده» درباره شخصیت این بانوی بزرگوار صحبت کنیم؛ اینکه ایشان در موقعیتهای مختلف زندگی چه تصمیمهایی گرفتند و چگونه میتوان بخشهای گوناگون زندگیشان را به زبان امروز برای نوجوانان و جوانان بازگو کرد تا بتوانند از این بانوی بزرگوار درس بگیرند و ایشان را الگوی زندگی خود قرار دهند.
سرکار خانم دکتر فرضی، استاد دانشگاه، در کنار ما هستند و در این مسیر همراهیمان میکنند. خانم دکتر، خیلی خوش آمدید.
ـ سلامت باشید. بسمالله الرحمن الرحیم. خدمت شما، همکاران محترمتان و همه مخاطبان ارجمند برنامه سلام عرض میکنم. فرارسیدن سالروز وفات حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها را تسلیت میگویم.
ـ متشکرم، ممنون. خانم دکتر فرضی، یک نوجوان یا جوان امروزی ممکن است از ما بپرسد: «من دوست دارم از حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها درس بگیرم و ایشان را الگوی خودم قرار دهم؛ اما بخشهای مختلف زندگی ایشان به زبان امروز چگونه معنا میشود تا بتوانم بیشترین بهره را از آن ببرم؟»
ـ بسیار عالی. وقتی زندگی گوهربار، کوتاه، اما در عین حال بسیار پربار حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها را مرور و بازخوانی میکنیم، به درسهایی میرسیم که برای عصر حاضر و برای همه ما، بهویژه نوجوانان و جوانانی که انشاءالله مسیر طولانی زندگی را در پیش دارند، بسیار کاربردی و قابل اجراست.
حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها در دوران جوانی، برای دفاع از حریم ولایت و امامت برادر بزرگوارشان، که امام برحق شیعیان بودند، به سمت خراسان هجرت کردند. این هجرت، مسیر آسانی نبود. علاقهمندان میتوانند برای آگاهی از جزئیات این واقعه، به کتابهایی که در این زمینه نوشته شده است مراجعه کنند.
اما این اتفاق چه درسی میتواند برای ما داشته باشد؟ نکته قابلتأمل این است که اگر در مسیر زندگی هدفی را مشخص کردیم، نباید برای رسیدن به آن از سختیها بترسیم.
حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، با وجود عمر کوتاهشان، تصمیم به هجرت گرفتند. شاید حتی در آن زمان نیز افرادی به ایشان میگفتند: «از شما چه انتظاری میرود؟ شما یک بانو هستید؛ چرا میخواهید مهاجرت کنید؟» اما ایشان وظیفه خود میدانستند که برای رسیدن به برادرشان و دفاع از ولایت هجرت کنند.
بنابراین، جوان و نوجوان امروز باید بداند که اگر در زمینههایی مانند تحصیل، شغل، روابط اجتماعی، ازدواج و دیگر مسائل مهم زندگی هدفی دارد، نباید از سختیهای مسیر بترسد.
گاهی هدفگذاری نوجوانان و جوانان ما خوب است، اما در میانه راه متوقف میشوند یا با شتاب میخواهند به اهدافی که تعیین کردهاند برسند. جوان باید بداند که برای رسیدن به هدفی ارزشمند، مانند تحصیل یا اشتغال، لازم است مقدمات آن را فراهم کند، مهارتهای لازم را بیاموزد، از سختیها نترسد و گاهی نیز هزینه بدهد.
این هزینه ممکن است صرف وقت و عمر، تلاش فراوان، کاهش ساعت خواب یا مدیریت استفاده از فضای مجازی باشد. اگر من میخواهم مهارتی را یاد بگیرم، دیگر نمیتوانم تمام ساعتهای روزم را در فضای مجازی سپری کنم. برای رسیدن به هدفی بزرگتر، باید بخشی از تفریحات و سرگرمیهایم را مدیریت کنم.
اگر بتوانیم به نوجوانان و جوانان بیاموزیم که بزرگان ما، از جمله حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، برای رسیدن به هدفی بزرگتر این هجرت را انجام دادهاند، درس بسیار مهمی به آنان دادهایم.
وقتی از هجرت سخن میگوییم، تنها یک جابهجایی جغرافیایی مدنظر نیست. برای نمونه، درباره حضرت عبدالعظیم حسنی سلاماللهعلیه و بسیاری دیگر از بزرگان نیز با چنین هجرتی روبهرو هستیم. هجرت فقط پیمودن یک مسیر یا مسافت نیست؛ بلکه پذیرفتن سختیها، رنجها و دشواریهایی است که لازمه رسیدن به یک هدف بزرگ محسوب میشوند.
موضوع مهم دیگری نیز وجود دارد. وقتی به شخصیت حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها نگاه میکنیم، میبینیم که وجود نازنین ایشان پس از گذشت قرنها همچنان برای ما یک نمونه و شاخص ارزشمند است.
ایشان بانویی نیستند که ارزش و شهرتشان تنها به دلیل دیدهشدن باشد. بهتر است بگوییم عظمت ایشان بهسبب مشهوربودنشان نیست؛ بلکه شهرتشان نتیجه جاذبههای معنوی و اخلاقی و خصلتهای ارزشمندی است که در وجودشان بوده است.
امروز جوانان ما در شبکههای اجتماعی میبینند که برخی افراد صرفاً به دنبال دیدهشدن هستند. این موضوع باید برای ما درس باشد تا نوجوان و جوان با خود فکر کند: «من چه ارزشمندی و چه میزان اثرگذاری دارم؟»
گاهی جوان ما فقط به این فکر میکند که چگونه دیده شود؛ اما باید از خود بپرسد: «آیا این دیدهشدن با ارزشمندی همراه است؟ چه فایدهای دارد؟ آیا من فردی مؤثر هستم یا خیر؟»
بسیاری از جوانان و نوجوانان، تجربه انجام کار نیک را دارند. وقتی کار خوبی انجام میدهیم، احساس میکنیم فردی مؤثر و مفید هستیم. حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، که تربیتیافته خاندان عصمت و طهارت علیهمالسلام هستند، به دلیل همین ارزشها امروز برای ما یک نمونه و نماد محسوب میشوند. شهرت ایشان برخاسته از عظمت شخصیتشان است.
بنابراین، نوجوانان و جوانان ما باید بدانند و ما بزرگترها نیز باید برایشان توضیح دهیم که نباید برای دیدهشدن دست به هر کاری بزنند. آنها باید از خود بپرسند: «این دیدهشدن برای من چه فایدهای دارد؟ آیا باعث میشود فردی مؤثرتر و مفیدتر باشم؟»
وقتی احساس میکنیم برای دیگران ارزشمند و مفید هستیم، خودمان نیز حال بهتری داریم. باید به نوجوان بگوییم: «تو به دنبال آن هستی که حال خوبی داشته باشی؛ پس سعی کن برای لحظههای عمرت ارزش بیشتری قائل شوی و بیش از دیدهشدن، به دنبال مؤثر بودن باشی.»
همه بزرگان دین و افرادی که در طول تاریخ ماندگار شدهاند، به دلیل تأثیرگذاری و مفیدبودنشان ماندگار شدهاند. مفیدبودن یک نیاز وجودی برای همه انسانهاست.
ـ آیا این تأثیرگذاری و مفیدبودن باید شکل و الگوی خاصی داشته باشد؟ یعنی باید یک الگوی مشخص به جوانان معرفی کنیم و بگوییم این، شیوه درست دیدهشدن، مفیدبودن و تأثیرگذاری است؟
ـ حتماً همینطور است. وقتی الگوی مناسبی داشته باشیم، در هر کاری مسیر را آسانتر و هموارتر طی میکنیم.
ـ سؤال بعدی من این است که چگونه این الگو را به بچههای نسل امروز منتقل کنیم تا برایشان جذابیت داشته باشد؟
ـ بسیاری از فعالیتها مورد علاقه نوجوانان ماست؛ برای مثال، کتاب و کتابخوانی. یکی از کارهایی که پدر و مادر میتوانند انجام دهند، معرفی زندگی بزرگانی است که در عصر حاضر موفق بودهاند و شیوه زندگیشان نیز از سیره بزرگان دین الهام گرفته است.
میتوانیم درباره فرهیختگان و قهرمانان اثرگذار در حوزههای ادبی، دینی و دیگر حوزههایی که بچهها به آن علاقه دارند صحبت کنیم. البته باید با خود بچهها نیز گفتوگو کنیم. برای نمونه، از آنان بپرسیم: «چرا این شخصیت را دوست داری؟»
باید پاسخها را از خودشان بشنویم و بدون قضاوت، آنها را در مسیر درست رسیدن به نتیجه هدایت کنیم. این موضوع بسیار مهم است. هرقدر جوان ما الگوی درستتری داشته باشد، میتواند مسیر زندگی را آسانتر و مؤثرتر طی کند.
خدای متعال در قرآن کریم نیز پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله را بهعنوان «اسوه حسنه» معرفی میکند. اسوه حسنه بودن فقط به این معنا نیست که ایشان انسان خوبی بودند؛ بلکه به این معناست که رفتارهای ایشان برای همه انسانها و در همه دورههای تاریخی درسآموز است؛ درسهایی که قابلیت اجرا و کاربرد در زندگی را دارند.
نکته قابلتأمل دیگر این است که جوان و نوجوان ما این شخصیتهای دینی را دوست دارد. گاهی لازم است از او سؤال کنیم و البته او باید نتیجه این علاقه را در رفتار ما بزرگترها نیز مشاهده کند. علاقه و معرفت دینی بچهها باید به رفتار صحیح منتهی شود.
یعنی چه؟ یعنی وقتی فرزند نوجوان من به حرم حضرت معصومه سلاماللهعلیها مشرف میشود و احساس مذهبی دارد، این احساس باید به رفتار مذهبی و اخلاقی تبدیل شود. این موضوع بسیار اهمیت دارد.
نوجوان، پسر، دختر یا جوانی که در کنار پدر و مادر رشد میکند، اهلبیت علیهمالسلام را دوست دارد و حضرت معصومه سلاماللهعلیها برایش ارزشمند و الگوست، نباید با صدای بلند و لحنی تند با پدر و مادر خود صحبت کند.
بنابراین، نتیجه معرفتی و رفتاری نوجوان بسیار مهم است و باید به آن توجه کنیم. باید به او یادآوری کنیم: «تویی که اهلبیت علیهمالسلام و امام حسین علیهالسلام را دوست داری و حضرت معصومه سلاماللهعلیها برایت ارزشمند است، باید مراقب رفتارهای خود نیز باشی.»
ـ این مفاهیم چگونه باید منتقل شوند تا بچهها پذیرش بیشتری داشته باشند؟
ـ انتقال مفاهیم موضوع بسیار گستردهای است و قالبهای گوناگونی دارد. نقش پدر و مادر در این زمینه بسیار مهم است. واقعیت این است که همه کسانی که با بچهها تعامل تربیتی دارند، بهویژه پدر و مادرها که بستر اصلی تربیت را فراهم میکنند، نقش مهمی بر عهده دارند. همچنین محیط و فضای مدرسهای که بچهها در آن رشد میکنند نیز بسیار مؤثر است.
پدر و مادرها باید بدانند که ابتدا خودشان باید برای داشتن رفتارهای مذهبی و اخلاقی درست تلاش کنند. وجود تناقض میان گفتار و رفتار، اثر تربیتی سخنان آنان را به حداقل میرساند.
اگر فرزند من ببیند که رفتار من بهعنوان پدر یا مادر درست نیست، حتی اگر ساعتها برای او سخنرانی کنم، سخنانم تأثیر چندانی نخواهد داشت. در مدرسه و فضای آموزشی نیز همین قاعده برقرار است.
بنابراین، فکر میکنم اثرگذارترین اتفاق و مهمترین مسئله، الگو بودن پدر و مادرها و دیگر بزرگترهاست. البته فضای رسانه را نیز بسیار مؤثر میدانیم. تولیدات و محتواهای رسانهای میتوانند در این زمینه بسیار کمککننده باشند.
هرچه بتوانیم تولیدات رسانهای بیشتری در قالب فیلم، پویانمایی یا دیگر قالبهای مورد علاقه بچهها ارائه کنیم که کوتاه، جذاب و اثرگذار باشند، بهتر میتوانیم به آنان کمک کنیم تا از این الگوهای راستین درس بگیرند.
این محتواها نباید طولانی باشند. میتوان یک نکته مهم و کلیدی را در قالب کلیپی کوتاه و تأثیرگذار بیان کرد تا فرزندان ما بتوانند آن را بهصورت عملی در زندگی خود اجرا کنند.
اینها نکات مهمی است که انشاءالله میتوانیم در زندگی برای بچهها تبیین کنیم و آنان را در مسیر درست هدایت کنیم.
آرزوی همه پدر و مادرها، بدون شک، عاقبتبهخیری فرزندانشان است. آنان تمام تلاش خود را میکنند تا با شیوه تربیتی صحیح و فراهمکردن بسترهای مناسب در خانواده و اجتماع، فرزندانشان را به سمت عاقبتبهخیری هدایت کنند.
چه عاقبتبهخیریای بالاتر از اینکه دست فرزندانمان را در دست بهترین الگوها و برترین انسانها بگذاریم؟ این پیوند میتواند بچههای ما را به سوی عاقبتبهخیری هدایت کند.
ـ انشاءالله همه عاقبتبهخیر باشند، بهویژه این نورچشمها و فرزندانی که در خانوادهها حضور دارند. خیلی متشکرم، خانم دکتر.